Sơn mài Việt Nam là kỹ thuật vẽ tranh và trang trí bằng sơn ta, nhựa của cây sơn, với một bảng màu truyền thống rất hạn chế: then (đen), son (đỏ), cánh gián (nâu vàng trong), vàng lá, bạc lá, vỏ trứng và vỏ trai. Điều làm nên sơn mài là chữ "mài": hoạ sĩ phủ nhiều lớp sơn và vật liệu chồng lên nhau, rồi mài cho các lớp bên dưới hiện lên, tạo chiều sâu lung linh mà không chất liệu nào khác có được. Từ nghề sơn cổ truyền, sơn mài trở thành một chất liệu hội hoạ độc đáo của Việt Nam từ thập niên 1930.
Sơn ta: nhựa của cây sơn
Sơn ta là nhựa lấy từ cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là vùng Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây để nhựa chảy ra, thu về rồi để lắng, khuấy, lọc, chế biến thành các loại sơn khác nhau. Sơn ta khô bằng cách hút ẩm trong không khí chứ không bay hơi như sơn công nghiệp, nên phải "ủ" trong buồng ẩm. Khi khô, sơn ta tạo lớp phủ rất cứng, chịu nước, chịu ẩm, bền hàng trăm năm.
Lưu ý sức khoẻ quan trọng: nhựa sơn ta tươi gây dị ứng da ở nhiều người, dân gian gọi là bị "sơn ăn", với triệu chứng ngứa, nổi mẩn, sưng. Người làm nghề thường quen dần, nhưng người lạ tiếp xúc có thể phản ứng mạnh. Ai bị nổi mẩn nặng sau khi chạm vào sơn nên đi khám bác sĩ da liễu.
Bảng màu truyền thống
| Màu | Vật liệu | Vai trò |
|---|---|---|
| Then (đen) | Sơn ta chế biến cho đen bóng | Nền sâu, đen tuyền |
| Son (đỏ) | Sơn ta pha bột son (thường là chu sa, khoáng đỏ) | Đỏ ấm, nền hoặc mảng màu |
| Cánh gián | Sơn ta trong, màu nâu vàng | Lớp phủ trong suốt làm ấm màu bên dưới |
| Vàng, bạc | Vàng lá, bạc lá dát mỏng, hoặc bột | Ánh sáng, điểm nhấn |
| Trắng | Vỏ trứng vịt, vỏ trứng gà đập vụn gắn lên | Mảng trắng, có vân rạn tự nhiên |
| Óng ánh nhiều màu | Vỏ trai, vỏ ốc (xà cừ) | Hiệu ứng lấp lánh |
Với chừng ấy vật liệu, sơn mài truyền thống không có xanh lam, xanh lá tươi như sơn dầu. Hoạ sĩ phải tạo các sắc trung gian bằng cách phủ cánh gián lên bạc (ra vàng ánh), phủ son mỏng lên vàng, mài lộ các lớp khác nhau. Về sau, người ta bổ sung thêm một số bột màu khác để mở rộng bảng màu, nhưng những tác phẩm kinh điển vẫn nổi bật với bộ ba đen – đỏ – vàng.
Chữ "mài" làm nên chất liệu
Quy trình làm một bức tranh sơn mài kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm:
- Làm vóc: tấm nền gỗ được bó vải, phủ nhiều lớp sơn lót trộn mùn cưa, đất phù sa, mài phẳng, cho tới khi thành tấm vóc đen bóng.
- Vẽ và gắn: hoạ sĩ vẽ phác, dát vàng bạc, gắn vỏ trứng, vỏ trai, phủ các lớp màu.
- Phủ sơn: phủ nhiều lớp sơn cánh gián hoặc then lên toàn bộ, che kín hình vẽ.
- Mài: dùng đá mài, than, giấy ráp mịn và nước, mài dần các lớp trên cho hình vẽ bên dưới hiện ra với độ sâu khác nhau. Mài nông, màu chìm; mài sâu, màu tươi. Nhiều khi hoạ sĩ không biết trước chính xác kết quả, bức tranh "hiện ra" trong lúc mài.
- Đánh bóng: đánh bằng tay với bột mịn để mặt tranh bóng như gương.
Kết quả là màu sắc như nằm sâu dưới một lớp nước trong, thay đổi theo ánh sáng và góc nhìn.
Từ đồ thờ tới hội hoạ
Người Việt dùng sơn ta hàng nghìn năm để phủ đồ gỗ, thuyền, đồ thờ; đồ sơn son thếp vàng là một nhánh của truyền thống này. Bước ngoặt đến khi Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương thành lập ở Hà Nội năm 1925. Trong thập niên 1930, các thầy và học trò ở đây, cùng thợ sơn làng nghề, thử nghiệm đưa sơn ta vào sáng tác tranh, phát triển kỹ thuật mài để tạo hình và chiều sâu. Từ đó sơn mài thành một chất liệu hội hoạ thực thụ.
Các hoạ sĩ thường được nhắc tới trong lịch sử sơn mài gồm Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Khang, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng và nhiều người khác. Bức Vườn xuân Trung Nam Bắc của Nguyễn Gia Trí, được thực hiện trong nhiều năm, là một trong những tác phẩm sơn mài nổi tiếng nhất, hiện thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.
Sơn mài thật và sơn mài công nghiệp
Trên thị trường có nhiều sản phẩm gọi là "sơn mài" nhưng dùng sơn công nghiệp (sơn điều, sơn PU) để rẻ và nhanh. Một vài cách phân biệt tương đối:
- Sơn ta thật có độ sâu, màu đen ấm, mặt bóng mịn nhưng không "nhựa" chói.
- Tác phẩm sơn ta thường nặng hơn, mất nhiều thời gian và đắt hơn rõ rệt.
- Hỏi trực tiếp người làm về vật liệu, quy trình, nguồn gốc sơn.
Không có gì sai khi mua sản phẩm sơn công nghiệp với giá phù hợp, miễn là người bán nói rõ.
Góc nhìn hôm nay: xem sơn mài ở đâu
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM có những bộ sưu tập sơn mài quan trọng. Làng nghề sơn mài Hạ Thái ở ngoại thành Hà Nội, các xưởng sơn mài ở Bình Dương cũ (nay thuộc TP.HCM) cho khách xem quy trình. Khi đứng trước một bức sơn mài, hãy thử bước qua lại vài bước: màu và ánh vàng bạc thay đổi theo góc nhìn, đó là điều ảnh chụp không bao giờ truyền tải hết.
Câu hỏi thường gặp
Sơn mài là gì?
Là kỹ thuật vẽ tranh và trang trí bằng sơn ta, phủ nhiều lớp sơn và vật liệu rồi mài cho các lớp bên dưới hiện lên. Sơn mài trở thành chất liệu hội hoạ Việt Nam từ thập niên 1930.
Màu truyền thống của sơn mài gồm những gì?
Then (đen), son (đỏ), cánh gián (nâu vàng trong), vàng lá, bạc lá, vỏ trứng (trắng) và vỏ trai (óng ánh). Bộ ba đen, đỏ, vàng là đặc trưng nhất.
Vì sao gọi là "sơn mài"?
Vì công đoạn quan trọng nhất là mài: sau khi phủ nhiều lớp sơn, hoạ sĩ mài dần cho hình vẽ bên dưới hiện ra với độ sâu khác nhau, tạo hiệu ứng màu nằm sâu dưới mặt tranh.
Sơn ta có độc không?
Nhựa sơn ta tươi gây dị ứng da ở nhiều người, gọi là "sơn ăn", gây ngứa, nổi mẩn. Khi đã khô hoàn toàn, lớp sơn bền và an toàn khi sử dụng. Bị dị ứng nặng nên đi khám bác sĩ.