Người H'Mông, Dao, Tày, Nùng và nhiều dân tộc vùng cao phía Bắc nhuộm vải màu chàm bằng lá cây chàm ủ lên men, rồi nhúng vải hàng chục lần trong chum thuốc nhuộm để có màu xanh thẫm gần đen. Điều kỳ diệu của chàm là vải nhấc lên khỏi chum có màu vàng lục, chỉ chuyển dần sang xanh khi gặp không khí. Nghề nhuộm chàm gắn với đời sống của người phụ nữ vùng cao, với đôi bàn tay nhuốm xanh và những bộ áo váy được làm trong nhiều tháng.
Cây chàm và chất màu bên trong
"Chàm" ở Việt Nam là tên gọi chung cho vài loài cây có lá chứa chất tạo màu xanh. Người H'Mông thường trồng loài cây bụi thân thảo hay được gọi là chàm mèo, mọc tốt ở nơi ẩm mát dưới tán rừng hoặc ven nương. Ở nhiều vùng khác, người ta dùng các loài chàm họ Đậu. Dù là loài nào, lá chàm tươi không có màu xanh lam: nó chứa một chất không màu, khi lá được ngâm và lên men thì chất này chuyển hoá, rồi khi gặp ôxy trong không khí mới tạo thành sắc tố indigo xanh lam không tan trong nước.
Đây là lý do nhuộm chàm khác hẳn nhuộm bằng nghệ hay củ nâu: người thợ phải biến sắc tố thành dạng hoà tan được trong chum nhuộm (môi trường kiềm, lên men), để nó thấm vào sợi vải, rồi cho vải ra không khí để sắc tố "khoá" lại thành màu xanh trong sợi.
Các bước nhuộm chàm truyền thống
Quy trình khác nhau giữa các dân tộc và từng gia đình, nhưng thường gồm những bước sau:
- Ngâm lá: lá chàm được cắt về, ngâm trong nước vài ngày cho lên men, nước chuyển màu.
- Tạo cao chàm: vớt bỏ bã lá, cho thêm vôi vào nước ngâm, khuấy mạnh cho sủi bọt, để lắng. Phần cặn lắng dưới đáy là cao chàm, có thể để dành dùng dần.
- Pha chum nhuộm: cao chàm được pha với nước tro bếp (nước kiềm), có nơi thêm rượu hoặc một số loại lá, ủ cho tới khi chum "lên", nước có váng óng ánh đồng, mùi đặc trưng.
- Nhúng vải: vải được nhúng vào chum, nhấc ra, phơi cho sắc tố gặp không khí chuyển xanh, rồi lại nhúng. Mỗi lần nhúng, màu đậm thêm một chút.
- Lặp lại: muốn có màu chàm thẫm như áo truyền thống, vải được nhúng và phơi nhiều chục lần trong nhiều ngày, có khi nhiều tuần.
- Hoàn thiện: một số nơi giặt vải trong nước sạch, có nơi còn đập vải hoặc phủ thêm nước thuốc để vải bóng, cứng.
Việc giữ cho chum chàm "sống" đòi hỏi kinh nghiệm: chăm như chăm một sinh vật, bổ sung tro, cao chàm đúng lúc, giữ nhiệt độ. Chum hỏng thì vải lên màu kém.
Vẽ sáp ong: hoa văn trắng trên nền chàm
Người H'Mông nổi tiếng với kỹ thuật vẽ sáp ong lên vải lanh trước khi nhuộm. Người phụ nữ đun chảy sáp ong, dùng một dụng cụ nhỏ có ngòi bằng đồng chấm sáp lên vải theo hoa văn hình học, xoắn ốc, hình hoa. Khi nhuộm chàm, phần có sáp không ăn màu. Sau khi nhuộm xong, vải được đun sôi để sáp chảy ra, để lại hoa văn trắng hoặc xanh nhạt trên nền chàm thẫm. Đây là cùng nguyên lý với kỹ thuật batik nổi tiếng ở Indonesia.
Vải nền thường là vải lanh dệt từ cây gai (lanh), một nghề truyền thống khác của người H'Mông, từ trồng cây, tước sợi, se sợi, dệt vải đến nhuộm đều làm bằng tay.
Màu chàm ở các dân tộc
| Dân tộc | Đặc điểm trang phục chàm thường thấy |
|---|---|
| H'Mông | Vải lanh nhuộm chàm, hoa văn sáp ong, kết hợp thêu nhiều màu; mỗi nhóm H'Mông có kiểu riêng |
| Dao | Áo chàm thẫm thêu chỉ đỏ, vàng, trắng; nhóm Dao đỏ nổi bật với khăn và tua đỏ |
| Tày | Áo dài chàm giản dị, ít hoa văn, tôn vẻ thanh lịch |
| Nùng | Áo chàm, nhiều nhóm phân biệt qua cách cắt may, khăn |
| Giáy, Lự và nhiều dân tộc khác | Dùng chàm làm màu nền, phối thêu hoặc dệt |
Màu chàm có nhiều sắc: xanh lam tươi sau vài lần nhuộm, xanh thẫm sau nhiều lần, gần đen sau hàng chục lần, có khi ánh tím hoặc ánh đồng. Người trong nghề nhìn sắc chàm có thể đoán được độ công phu của tấm vải.
Vì sao chàm được ưa chuộng ở vùng cao
- Bền: sắc tố indigo không tan trong nước, vải chàm mặc lâu, giặt nhiều vẫn giữ màu, chỉ nhạt dần theo thời gian.
- Ít lộ bẩn: màu thẫm phù hợp với lao động nương rẫy.
- Nguyên liệu tại chỗ: cây chàm trồng được quanh nhà.
- Ý nghĩa văn hoá: kỹ năng nhuộm, thêu là niềm tự hào và từng là tiêu chí đánh giá sự khéo léo của người con gái ở nhiều cộng đồng.
Nghề chàm hôm nay
Ngày nay, vải công nghiệp giá rẻ khiến nhiều gia đình không còn tự nhuộm chàm. Nhưng ở nhiều bản vùng cao, nghề vẫn được giữ, có nơi gắn với du lịch cộng đồng, hợp tác xã dệt nhuộm, xuất khẩu sản phẩm thủ công. Du khách tới các bản quanh Sa Pa, vùng cao nguyên đá Đồng Văn hay Mù Cang Chải có thể thấy chum chàm trước hiên nhà, những tấm vải phơi xanh thẫm, và đôi tay nhuốm xanh của người phụ nữ.
Khi mua sản phẩm nhuộm chàm, có vài điều nên biết: vải chàm thủ công mới thường ra màu khi giặt vài lần đầu, nên giặt riêng bằng nước lạnh; màu chàm tự nhiên có sắc không đều, đó là đặc trưng chứ không phải lỗi. Nhiều sản phẩm "chàm" bán cho du khách thực ra nhuộm thuốc nhuộm công nghiệp; nếu quan tâm, hãy hỏi trực tiếp người làm.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu và trải nghiệm
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội trưng bày trang phục và dụng cụ nhuộm chàm của nhiều dân tộc, có phim tư liệu về quy trình. Một số bản du lịch cộng đồng có lớp trải nghiệm vẽ sáp ong, nhuộm chàm cho khách; hãy chọn những nơi do chính người địa phương tổ chức để tiền đến đúng tay người làm nghề. Ai muốn hiểu thêm về lịch sử chàm trên thế giới, từ Ấn Độ tới châu Âu và quần jean, có thể đọc bài về màu xanh lam trong danh mục Lịch sử từng sắc màu.
Câu hỏi thường gặp
Người H'Mông nhuộm chàm như thế nào?
Lá chàm được ngâm lên men, thêm vôi để lấy cao chàm, rồi pha với nước tro bếp thành chum nhuộm. Vải được nhúng, phơi cho chuyển xanh, rồi nhúng lại nhiều chục lần để có màu chàm thẫm.
Vì sao vải nhuộm chàm vớt lên lại có màu vàng lục?
Trong chum nhuộm, sắc tố chàm ở dạng hoà tan, không có màu xanh. Khi vải ra không khí, chất này gặp ôxy và chuyển thành sắc tố indigo xanh lam bám trong sợi vải.
Vẽ sáp ong trên vải là gì?
Là kỹ thuật của người H'Mông: chấm sáp ong nóng chảy lên vải theo hoa văn trước khi nhuộm chàm. Phần có sáp không ăn màu, sau khi đun cho sáp chảy ra sẽ để lại hoa văn sáng trên nền chàm.
Vải chàm thủ công có bị ra màu không?
Vải chàm mới thường ra màu trong vài lần giặt đầu. Nên giặt riêng bằng nước lạnh, phơi trong bóng râm. Màu sẽ ổn định dần và nhạt đi chậm theo thời gian.