Màu xanh lam từng là một trong những màu khó làm và đắt nhất lịch sử. Người Ai Cập cổ đại tạo ra "xanh Ai Cập", có lẽ là chất màu tổng hợp đầu tiên của loài người, từ hơn bốn nghìn năm trước. Thời Phục hưng, bột ultramarine nghiền từ đá lapis lazuli khai thác ở Afghanistan đắt ngang hoặc hơn vàng, được dành cho áo choàng Đức Mẹ trong tranh thánh. Phải tới thế kỷ 18 – 19, với xanh Phổ và ultramarine tổng hợp, màu xanh lam mới trở nên phổ biến như ngày nay.
Xanh Ai Cập: màu nhân tạo đầu tiên
Trong thiên nhiên, khoáng chất xanh lam đẹp và bền rất hiếm. Người Ai Cập cổ đại giải quyết bằng cách tự làm: nung hỗn hợp cát, vôi, khoáng chất chứa đồng và chất trợ chảy ở nhiệt độ cao, tạo ra một chất màu xanh lam sáng mà ngày nay gọi là "xanh Ai Cập" (canxi đồng silicat). Nó xuất hiện trên tượng, tranh tường, đồ trang sức từ khoảng thiên niên kỷ thứ 3 TCN, và được người La Mã tiếp tục dùng. Sau thời cổ đại, công thức dần bị lãng quên ở châu Âu.
Một phát hiện thú vị gần đây: xanh Ai Cập phát quang mạnh dưới tia hồng ngoại, nên các nhà khảo cổ dùng máy ảnh hồng ngoại để tìm dấu vết màu xanh còn sót lại trên tượng cổ mà mắt thường không thấy.
Lapis lazuli và ultramarine: xanh từ bên kia biển
Lapis lazuli là loại đá màu xanh lam đậm có ánh vàng của pyrit, nổi tiếng nhất là từ các mỏ ở vùng Badakhshan (Afghanistan ngày nay), khai thác từ hàng nghìn năm trước. Người Lưỡng Hà, Ai Cập dùng lapis làm trang sức, đồ khảm. Biến lapis thành bột màu lại không đơn giản: nghiền đá thường ra bột xám nhạt, vì đá lẫn nhiều tạp chất. Phải tới khoảng thế kỷ 6 – 7, những bức tranh tường hang động Phật giáo ở Bamiyan (Afghanistan) mới cho thấy ultramarine được dùng làm màu vẽ. Về sau, người ta phát triển cách trộn bột đá với sáp, nhựa, dầu, nhào trong nước kiềm để tách lấy phần xanh tinh khiết.
Châu Âu gọi chất màu này là "ultramarine", nghĩa là "từ bên kia biển", vì nó được nhập qua đường biển từ phương Đông. Thời Trung cổ và Phục hưng, ultramarine đắt tới mức các hợp đồng đặt tranh thường ghi rõ lượng và chất lượng ultramarine hoạ sĩ phải dùng, thường cho áo choàng của Đức Mẹ Maria. Màu xanh lam vì thế trở thành màu của Đức Mẹ, của sự thiêng liêng và quý giá trong nghệ thuật Kitô giáo.
Chàm và tùng lam: xanh cho vải
Nếu ultramarine dành cho tranh, thì vải xanh ở châu Âu được nhuộm bằng tùng lam (woad), một loài cây bản địa cho chất màu indigo nhưng nồng độ thấp. Từ thế kỷ 16, khi đường biển tới Ấn Độ được mở, chàm Ấn Độ với nồng độ indigo cao hơn nhiều tràn vào châu Âu, gây ra cuộc cạnh tranh gay gắt; nhiều nơi trồng tùng lam vận động cấm chàm nhập khẩu, có lúc gọi chàm là "thuốc nhuộm của quỷ". Cuối cùng chàm thắng thế. Cuối thế kỷ 19, nhà hoá học Đức Adolf von Baeyer tổng hợp được indigo, và công nghiệp hoá chất bắt đầu sản xuất chàm tổng hợp từ năm 1897, thay thế dần chàm trồng.
Quần jean xanh, do Levi Strauss và Jacob Davis được cấp bằng sáng chế năm 1873 cho kiểu quần đinh tán, nhuộm bằng indigo, là "hậu duệ" phổ biến nhất của câu chuyện này.
Xanh Phổ: một tai nạn trong phòng thí nghiệm
Khoảng năm 1704 – 1706 ở Berlin, nhà sản xuất màu Johann Jacob Diesbach định làm một chất màu đỏ, nhưng do dùng nhầm chất kiềm đã bị nhiễm bẩn, ông thu được một chất màu xanh lam đậm. Đó là "xanh Phổ" (Prussian blue), thường được coi là chất màu tổng hợp hiện đại đầu tiên. Nó rẻ hơn ultramarine nhiều, màu đậm, nhanh chóng lan khắp châu Âu và sang cả châu Á.
Ở Nhật Bản, xanh Phổ nhập về qua thương nhân Hà Lan được các hoạ sĩ tranh khắc gỗ ukiyo-e đầu thế kỷ 19 dùng rộng rãi. Bức Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa của Katsushika Hokusai (khoảng năm 1831) với những ngọn sóng xanh đậm là ví dụ nổi tiếng nhất.
Ultramarine tổng hợp: xanh cho mọi người
Năm 1824, một hội khuyến khích công nghiệp ở Pháp treo giải thưởng cho ai tìm ra cách làm ultramarine nhân tạo giá rẻ. Năm 1828, nhà hoá học Jean-Baptiste Guimet nhận giải (cùng thời điểm, nhà hoá học Đức Christian Gmelin cũng công bố phương pháp). Ultramarine tổng hợp, làm từ cao lanh, soda, lưu huỳnh và than, có giá chỉ bằng một phần rất nhỏ bột lapis. Từ đó, hoạ sĩ và cả người thường đều dùng được màu xanh lam đậm đẹp.
Dòng thời gian màu xanh lam
| Mốc | Sự kiện |
|---|---|
| Thiên niên kỷ 3 TCN | Người Ai Cập dùng xanh Ai Cập, chất màu nhân tạo sớm nhất được biết |
| Khoảng thế kỷ 6 – 7 | Ultramarine từ lapis xuất hiện trong tranh hang động ở Bamiyan |
| Thế kỷ 13 – 16 | Ultramarine đắt ngang vàng ở châu Âu, dành cho áo Đức Mẹ |
| Thế kỷ 16 – 17 | Chàm Ấn Độ cạnh tranh với tùng lam châu Âu |
| Khoảng 1704 – 1706 | Xanh Phổ ra đời tình cờ ở Berlin |
| 1828 | Ultramarine tổng hợp giá rẻ |
| 1897 | Indigo tổng hợp được sản xuất công nghiệp |
| 2009 | Xanh YInMn được phát hiện (xem bài những màu mới) |
Góc nhìn hôm nay: màu xanh từng hiếm như vàng
Ngày nay ta dễ dàng mua một hộp màu xanh lam với giá vài chục nghìn đồng, khó tưởng tượng rằng có thời một hoạ sĩ phải xin trước tiền của người đặt tranh mới mua nổi một chút ultramarine. Sử gia Michel Pastoureau, trong cuốn sách về lịch sử màu xanh lam, còn chỉ ra rằng ở châu Âu, xanh lam từ một màu ít được coi trọng thời cổ đại đã trở thành màu được yêu thích nhất ở phương Tây hiện đại. Người muốn đọc tiếp có thể tìm sách của Pastoureau, cuốn Colour của Victoria Finlay, hoặc ghé các bảo tàng mỹ thuật để tìm những tấm áo choàng xanh trên tranh thánh Phục hưng.
Câu hỏi thường gặp
Màu ultramarine là gì?
Ultramarine là chất màu xanh lam đậm, ban đầu nghiền từ đá lapis lazuli khai thác ở Afghanistan. Tên gọi nghĩa là "từ bên kia biển", và thời Phục hưng nó đắt ngang vàng.
Vì sao áo Đức Mẹ trong tranh thường màu xanh?
Vì ultramarine là chất màu quý nhất thời Trung cổ và Phục hưng, nên được dành cho nhân vật quan trọng nhất là Đức Mẹ Maria. Dần dần xanh lam trở thành màu biểu tượng của Đức Mẹ.
Xanh Phổ ra đời như thế nào?
Khoảng năm 1704 – 1706, nhà sản xuất màu Diesbach ở Berlin định làm màu đỏ nhưng dùng nhầm chất kiềm nhiễm bẩn, tình cờ tạo ra chất màu xanh lam đậm, sau gọi là xanh Phổ.
Màu nhân tạo đầu tiên là gì?
Xanh Ai Cập, làm bằng cách nung cát, vôi và khoáng chất chứa đồng, được người Ai Cập dùng từ khoảng thiên niên kỷ 3 TCN, thường được coi là chất màu tổng hợp sớm nhất.