Chiếc áo nâu của người nông dân Bắc Bộ xưa được nhuộm bằng củ nâu, một loại củ rừng có nhựa đỏ nâu giàu tanin. Vải nhuộm củ nâu có màu nâu đỏ đến nâu sẫm, cứng hơn, bền hơn, ít thấm nước và ít bám bẩn, rất hợp với lao động đồng áng. Củ nâu còn được dùng nhuộm lưới đánh cá, cánh buồm, áo nhà chùa, và gần đây là lụa thời trang. "Áo nâu" vì thế không chỉ là một màu áo mà là biểu tượng của người lao động nông thôn Việt Nam.
Củ nâu là cây gì
Củ nâu là củ của một loài dây leo thuộc họ Củ nâu (cùng họ với khoai mỡ, củ từ), mọc hoang trong rừng, đồi núi ở miền Bắc và miền Trung. Củ to, vỏ sần sùi màu nâu đen, ruột đỏ nâu, nhiều nhựa, vị chát. Chính chất chát ấy, tanin, là thứ tạo màu và làm vải bền. Trong y học dân gian, củ nâu cũng được nhắc tới như một vị thuốc, nhưng phải dùng theo chỉ dẫn của người có chuyên môn; ở đây ta chỉ bàn về chức năng nhuộm.
Nhuộm củ nâu truyền thống
- Chuẩn bị củ: củ nâu được rửa, thái nhỏ hoặc giã, ngâm nước hoặc nấu để lấy nước màu đỏ nâu.
- Ngâm vải: vải mộc (vải bông, vải sồi, lụa) được nhúng vào nước củ nâu cho thấm đều.
- Phơi: vải phơi nắng; tanin trong nhựa gặp không khí, ánh sáng sẽ sẫm màu và bám chặt vào sợi.
- Lặp lại: muốn màu đậm, vải được nhúng và phơi nhiều lần.
- Hoàn thiện: ở một số nơi, vải sau khi nhuộm củ nâu được ngâm bùn hoặc nước có sắt để màu chuyển sẫm hơn, gần đen nâu.
Tanin trong củ nâu kết hợp với sắt (trong bùn, trong nước giếng nhiễm phèn sắt) tạo ra hợp chất màu sẫm, đây là cùng nguyên lý với mực viết cổ làm từ tanin và sắt. Vì vậy màu nâu ở các làng có thể khác nhau tuỳ vào nguồn nước, loại bùn.
Vì sao vải nâu được ưa chuộng
| Tính chất | Lợi ích cho người lao động |
|---|---|
| Tanin làm sợi vải cứng, chắc | Áo mặc lâu rách, chịu được cọ xát khi làm đồng |
| Ít thấm nước | Đi mưa, lội ruộng mau khô |
| Màu nâu sẫm | Ít lộ bùn đất, mồ hôi |
| Có tính kháng khuẩn nhẹ (theo nhiều mô tả) | Vải ít bị mục, ít mùi hơn |
| Nguyên liệu tại chỗ, rẻ | Gia đình nghèo cũng tự nhuộm được |
Những lợi ích này giải thích vì sao trước khi có vải công nghiệp, cả làng quê Bắc Bộ chìm trong màu nâu: áo nâu, quần nâu, khăn nâu, váy đụp nâu. Màu áo nâu đi cùng thành ngữ "chân lấm tay bùn", gợi cả một lối sống.
Củ nâu ngoài chiếc áo
- Lưới và buồm: ngư dân nhiều vùng ven biển từng nhuộm lưới, chài, cánh buồm bằng củ nâu để chúng bền hơn trong nước mặn và nắng gió. Những cánh buồm nâu trên biển là hình ảnh quen thuộc trong tranh, ảnh xưa.
- Áo nhà chùa: màu "nâu sồng" của áo tăng ni gắn với củ nâu và với tinh thần giản dị (xem bài màu sắc trong Phật giáo).
- Đồ dùng: dây thừng, bao tải, phên đan cũng được nhúng nâu cho bền.
- Lụa thời trang: gần đây, một số nhà thiết kế và làng nghề dùng củ nâu nhuộm lụa tơ tằm, tạo các sắc nâu đỏ, nâu hồng, nâu đen tự nhiên cho áo dài, khăn, phụ kiện.
Áo nâu trong văn hoá và văn chương
"Áo nâu" xuất hiện nhiều trong ca dao, văn chương như hình ảnh người nông dân. Ngược lại với "áo the khăn xếp" của nhà nho, "áo gấm" của nhà giàu, "áo nâu" là biểu tượng của lao động, mộc mạc, chân chất. Cụm từ "nâu sồng" gắn với nhà chùa và đời sống tu hành thanh đạm. Trong tiếng Việt, màu nâu vì thế mang sắc thái gần gũi, đáng tin, gắn với đất đai.
Thử nhuộm củ nâu: lưu ý an toàn
Củ nâu có bán ở một số chợ nông thôn, chợ thuốc nam. Nếu muốn thử nhuộm một chiếc khăn bông nhỏ, có thể thái củ, nấu lấy nước, ngâm khăn, phơi nắng và lặp lại vài lần. Vài lưu ý:
- Dùng nồi, dụng cụ riêng, không dùng chung nồi nấu ăn.
- Đeo găng tay vì nhựa củ nâu nhuộm da tay rất lâu phai.
- Chỉ dùng vải tự nhiên (bông, lụa, lanh); vải tổng hợp hầu như không ăn màu.
- Không tự ý dùng củ nâu làm thuốc uống.
Góc nhìn hôm nay: giữ màu nâu
Ngày nay ít ai còn mặc áo nâu ra đồng, nhưng màu nâu củ nâu đang được nhìn lại như một chất liệu bền vững: thuốc nhuộm tự nhiên, phân huỷ được, không độc hại. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam có hiện vật áo nâu, váy đụp. Ghé các làng nghề dệt lụa, các xưởng thời trang dùng nhuộm tự nhiên để thấy củ nâu trong một đời sống mới.
Câu hỏi thường gặp
Củ nâu dùng để làm gì?
Củ nâu chủ yếu dùng để nhuộm vải màu nâu. Nhựa giàu tanin của củ làm vải cứng, bền, ít thấm nước. Ngư dân còn dùng củ nâu nhuộm lưới, buồm cho bền.
Áo nâu nhuộm bằng gì?
Áo nâu của nông dân Bắc Bộ xưa nhuộm bằng nước củ nâu, nhúng và phơi nhiều lần, có nơi ngâm thêm bùn để màu sẫm hơn.
Vì sao vải nhuộm củ nâu bền?
Tanin trong củ nâu bám vào sợi vải, làm sợi cứng, chắc, ít thấm nước và ít bị mục. Vì vậy áo nâu chịu được lao động đồng áng.
Nâu sồng là màu gì?
Nâu sồng là màu nâu sẫm của áo nhà chùa, gắn với cách nhuộm bằng củ nâu và tinh thần giản dị của người tu hành.