Lãnh Mỹ A Tân Châu: lụa đen bóng nhuộm bằng trái mặc nưa và nắng

Lãnh Mỹ A là loại lụa tơ tằm đen bóng nổi tiếng của vùng Tân Châu (An Giang), được nhuộm hoàn toàn bằng nhựa trái mặc nưa qua rất nhiều lần nhúng và phơi nắng. Màu đen của lãnh Mỹ A không phải đen phẳng, mà có ánh sâu, mặt lụa mịn mát, càng mặc càng mềm và bóng. Vào nửa đầu thế kỷ 20, chiếc quần lãnh Mỹ A từng là món đồ sang trọng mà phụ nữ Nam Bộ ao ước.

Lãnh Mỹ A và lụa Tân Châu

"Lãnh" là tên gọi một loại hàng tơ tằm dệt trơn, mặt bóng. Vùng Tân Châu bên bờ sông Tiền có nghề trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa từ lâu, phát triển mạnh vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Tên "Mỹ A" thường được giải thích là gắn với một thương hiệu, một gia đình hay một cơ sở dệt nổi tiếng thời đó; có nhiều cách kể khác nhau về nguồn gốc tên gọi, nên không nên tuyệt đối hoá một phiên bản.

Điều mọi nguồn thống nhất là chất lượng: lãnh Mỹ A dệt mịn, nhuộm đều, đen tuyền bóng láng, mặc mát mùa nóng, ấm mùa lạnh, ít nhăn. Chiếc quần đen lãnh Mỹ A phối với áo bà ba trắng là hình ảnh tiêu biểu của người phụ nữ Nam Bộ thời trước.

Trái mặc nưa: thuốc nhuộm từ quả

Mặc nưa là một loài cây thân gỗ thuộc họ Thị, mọc ở vùng Nam Bộ và một số nước Đông Nam Á. Quả mặc nưa tròn nhỏ, khi còn xanh chứa nhiều nhựa giàu tanin. Nhựa này khi ngấm vào sợi tơ và gặp ánh nắng, không khí sẽ sẫm dần từ nâu sang đen. Đó là nguyên lý của màu đen lãnh Mỹ A: không dùng hoá chất công nghiệp, mà dùng tanin tự nhiên chuyển màu dưới nắng.

Quy trình nhuộm: kiên nhẫn là bí quyết

Theo mô tả của làng nghề và các tài liệu giới thiệu, quy trình nhuộm lãnh Mỹ A gồm những bước chính:

1. Chuẩn bị trái: trái mặc nưa được giã hoặc xay nhuyễn, ngâm nước để lấy nước nhựa.
2. Nhúng lụa: tấm lụa trắng đã dệt được ngâm vào nước nhựa, vò cho thấm đều.
3. Phơi nắng: lụa được căng phơi dưới nắng gắt; nắng giúp nhựa chuyển màu và bám chặt vào sợi.
4. Lặp lại nhiều chục lần: nhúng và phơi được lặp lại rất nhiều lần, theo lời người làm nghề có thể tới cả trăm lần, kéo dài nhiều tuần, cho tới khi lụa đạt màu đen tuyền như ý.
5. Hoàn thiện: lụa được giặt, xử lý cho mềm và bóng.

Vì phụ thuộc vào nắng, mùa khô là mùa nhuộm tốt nhất. Một xấp lụa đạt chuẩn đòi hỏi tay nghề, thời tiết và rất nhiều công sức, đó là lý do giá trị của lãnh Mỹ A cao.

So sánh với các cách nhuộm đen khác

Màu đen từ thực vật hiếm khi "đen tuyệt đối" như thuốc nhuộm công nghiệp; vẻ đẹp của nó nằm ở chiều sâu và ánh bóng thay đổi theo ánh sáng.

Thăng trầm của một nghề

Từ nửa sau thế kỷ 20, vải công nghiệp, thời trang mới và chi phí sản xuất cao khiến nghề lãnh Mỹ A suy giảm mạnh. Nhiều cơ sở đóng cửa, cây mặc nưa bị chặt bớt, người biết nghề già đi. Đến đầu thế kỷ 21, chỉ còn rất ít hộ giữ được nghề nhuộm truyền thống. Những năm gần đây, có các nỗ lực khôi phục từ phía nghệ nhân, doanh nghiệp nhỏ và chính quyền địa phương, đưa lãnh Mỹ A vào sản phẩm thời trang, du lịch làng nghề. Tương lai của nghề phụ thuộc vào việc tìm được thị trường trả giá xứng đáng cho công sức.

Cách nhận biết và bảo quản

• Nhận biết: lãnh Mỹ A thật có màu đen sâu, ánh bóng, mặt lụa mịn, sờ mát tay. Nên mua từ cơ sở uy tín ở Tân Châu hoặc nơi có xuất xứ rõ ràng, vì trên thị trường có nhiều loại vải đen bóng giả tơ tằm.
• Giặt: giặt tay nhẹ nhàng bằng nước lạnh, dùng xà phòng dịu, không vắt mạnh.
• Phơi: phơi trong bóng râm, tránh nắng gắt sau khi đã thành phẩm.
• Cất giữ: để nơi khô thoáng, tránh ẩm mốc.

Góc nhìn hôm nay: ghé Tân Châu

Người muốn tận mắt thấy nghề lãnh Mỹ A có thể ghé vùng Tân Châu, tìm các cơ sở dệt nhuộm còn hoạt động, xem khung dệt và bãi phơi lụa. Hãy hỏi trước giờ làm việc và xin phép trước khi chụp ảnh. Bảo tàng ở An Giang và các triển lãm làng nghề Nam Bộ đôi khi có trưng bày lãnh Mỹ A. Đọc thêm các bài nghiên cứu về nghề dệt lụa Nam Bộ để thấy lãnh Mỹ A trong bức tranh rộng hơn của nghề tơ lụa Việt Nam.