Bánh xe màu là vòng tròn sắp xếp các màu theo trật tự liên tục, giúp thấy ngay màu nào gần nhau, màu nào đối nhau, và pha màu ra màu gì. Bánh xe quen thuộc nhất với hoạ sĩ có 12 ô: ba màu cơ bản đỏ, vàng, lam; ba màu thứ cấp cam, lục, tím; và sáu màu bậc ba nằm xen giữa. Biết đọc bánh xe màu là bước đầu tiên để phối màu cho tranh, cho quần áo, cho căn phòng mà không phải đoán mò.
Từ quang phổ thẳng tới vòng tròn
Quang phổ ánh sáng là một dải thẳng từ đỏ tới tím. Năm 1704, trong sách Opticks, Isaac Newton nối hai đầu dải này lại thành một vòng tròn, đặt đỏ cạnh tím, vì ông nhận thấy hai màu ở hai đầu có thể trộn ra một sắc hồng tím không có trong quang phổ. Đây được coi là một trong những bánh xe màu đầu tiên. Từ đó, nhiều nhà khoa học và nghệ sĩ đề xuất các bánh xe khác nhau: Goethe năm 1810 với bánh xe sáu màu dựa trên cảm nhận; Johannes Itten, giảng viên trường Bauhaus ở Đức, với bánh xe 12 màu trình bày trong cuốn Nghệ thuật màu sắc (1961), đến nay vẫn là bánh xe phổ biến nhất trong dạy vẽ.
Cấu tạo bánh xe 12 màu
| Nhóm | Màu | Cách có |
|---|---|---|
| Màu cơ bản (bậc 1) | Đỏ, vàng, lam | Không pha từ màu khác (theo truyền thống hội hoạ) |
| Màu thứ cấp (bậc 2) | Cam, lục, tím | Pha hai màu cơ bản: đỏ + vàng, vàng + lam, lam + đỏ |
| Màu bậc ba | Vàng cam, đỏ cam, đỏ tím, lam tím, lam lục, vàng lục | Pha một màu cơ bản với màu thứ cấp kế bên |
Các màu được xếp theo vòng: vàng – vàng cam – cam – đỏ cam – đỏ – đỏ tím – tím – lam tím – lam – lam lục – lục – vàng lục, rồi quay về vàng. Tên màu bậc ba luôn đặt màu cơ bản trước, như "vàng cam" chứ không phải "cam vàng", để biết nó nằm ở phía nào.
Bánh xe của hoạ sĩ khác bánh xe của màn hình
Điều nhiều người không biết: có nhiều bánh xe màu khác nhau tuỳ hệ màu:
- Bánh xe đỏ – vàng – lam (RYB): truyền thống hội hoạ, dùng khi pha sơn, màu nước. Dễ học, phù hợp thực hành.
- Bánh xe đỏ – lục – lam (RGB): dùng cho ánh sáng, màn hình. Ở bánh xe này, màu đối diện đỏ là xanh lơ, không phải xanh lá.
- Bánh xe xanh lơ – hồng sen – vàng (CMY): dùng trong in ấn.
Vì vậy, khi một trang web nói "màu bổ túc của đỏ là xanh lơ" còn sách dạy vẽ nói "màu bổ túc của đỏ là lục", cả hai đều đúng trong hệ của mình. Người làm thiết kế số nên dùng bánh xe RGB; người vẽ tay nên dùng bánh xe RYB. Danh mục Ánh sáng và màu sắc có bài riêng về hệ cộng RGB và hệ trừ CMY.
Đọc bánh xe: vị trí nói lên quan hệ
- Màu kề nhau (tương đồng) như vàng, vàng cam, cam: hài hoà, êm dịu.
- Màu đối diện (bổ túc) như đỏ và lục, lam và cam, vàng và tím: tương phản mạnh, làm nhau nổi bật.
- Ba màu cách đều (bộ ba) như đỏ, vàng, lam: rực rỡ, cân bằng.
- Nửa vòng nóng – nửa vòng lạnh: từ vàng tới đỏ tím là nửa nóng, từ tím tới vàng lục là nửa lạnh (ranh giới tuỳ tài liệu).
Các cách phối này được trình bày chi tiết trong bài về màu bổ túc, tương đồng và bộ ba màu.
Dùng bánh xe màu trong đời sống
Khi vẽ
Muốn một màu đỡ chói, pha một chút màu đối diện nó trên bánh xe: lục tươi thêm chút đỏ sẽ trầm lại, cam thêm chút lam sẽ ra nâu. Muốn bóng đổ có sức sống, thay vì pha đen, dùng màu bổ túc của vật: bóng của quả cam có thể ánh lam tím.
Khi chọn quần áo
Áo và quần cùng một vùng màu kề nhau trên bánh xe cho cảm giác nhẹ nhàng; một điểm nhấn màu đối diện (khăn, túi) làm bộ đồ sinh động. Danh mục Màu trong nhà và trang phục có bài riêng.
Khi trang trí nhà
Chọn một màu chủ đạo, một màu phụ kề bên, và một màu nhấn đối diện với lượng nhỏ là công thức an toàn cho người mới.
Tự làm một bánh xe màu
Cách tốt nhất để hiểu bánh xe màu là tự làm. Chuẩn bị ba tuýp màu cơ bản (đỏ, vàng, lam), một tờ giấy dày, bút chì, compa. Vẽ vòng tròn chia 12 ô. Tô ba màu cơ bản vào ba ô cách đều nhau. Pha từng cặp để ra ba màu thứ cấp, tô vào ô giữa. Pha tiếp để ra sáu màu bậc ba. Bạn sẽ nhanh chóng thấy rằng pha ra lục tươi hay tím trong khó hơn tưởng tượng, tuỳ loại đỏ và lam mình có. Đó là lý do hoạ sĩ thường có hai loại đỏ (đỏ ngả cam, đỏ ngả tím) và hai loại lam (lam ngả lục, lam ngả tím).
Góc nhìn hôm nay: công cụ và nguồn học
Ngày nay có nhiều ứng dụng và trang web bánh xe màu trực tuyến, cho phép chọn một màu và tự động gợi ý các màu phối hợp. Chúng hữu ích cho thiết kế số, nhưng không thay được việc tự pha màu bằng tay để hiểu màu. Người muốn học bài bản có thể tìm bản dịch Nghệ thuật màu sắc của Johannes Itten hoặc Tương tác của màu sắc của Josef Albers, hai cuốn sách kinh điển về màu trong hội hoạ và thiết kế.
Câu hỏi thường gặp
Bánh xe màu có bao nhiêu màu?
Bánh xe phổ biến trong hội hoạ có 12 màu: 3 màu cơ bản đỏ, vàng, lam; 3 màu thứ cấp cam, lục, tím; và 6 màu bậc ba như vàng cam, đỏ tím, lam lục.
Ai phát minh ra bánh xe màu?
Isaac Newton là một trong những người đầu tiên xếp màu thành vòng tròn, trong sách Opticks năm 1704. Bánh xe 12 màu phổ biến ngày nay gắn với Johannes Itten của trường Bauhaus.
Màu bổ túc của đỏ là xanh lá hay xanh lơ?
Trên bánh xe hội hoạ đỏ – vàng – lam, bổ túc của đỏ là xanh lục. Trên bánh xe ánh sáng RGB dùng cho màn hình, bổ túc của đỏ là xanh lơ. Cả hai đều đúng trong hệ của mình.
Bánh xe màu dùng để làm gì?
Để thấy quan hệ giữa các màu: màu kề nhau hài hoà, màu đối diện tương phản. Nó giúp pha màu, phối màu cho tranh, trang phục, nội thất và thiết kế.