Màu tranh Đông Hồ: giấy điệp, sỏi son, hoa hoè và than lá tre

Tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh) dùng gần như toàn màu tự nhiên: nền giấy dó quét điệp lấp lánh từ vỏ sò điệp, màu đen từ than lá tre, đỏ từ sỏi son, vàng từ hoa hoè, xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng. Mỗi màu được in bằng một bản khắc gỗ riêng, bản nét đen in sau cùng. Chính bảng màu mộc mạc, ấm, hơi xỉn này làm nên vẻ đẹp khác biệt của tranh Đông Hồ so với tranh in công nghiệp.

Giấy điệp: nền lấp lánh của tranh

Tranh Đông Hồ được in trên giấy dó, loại giấy làm từ vỏ cây dó, dai và xốp. Trước khi in, giấy được quét một lớp điệp: vỏ sò điệp (một loài nhuyễn thể ở biển) nung, nghiền thành bột mịn, trộn với hồ dán làm từ gạo nếp hoặc bột cây, rồi dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy. Khi khô, mặt giấy có ánh lấp lánh nhẹ như ánh xà cừ, gọi là "giấy điệp". Những vệt chổi quét để lại trên nền cũng là một dấu ấn thủ công đặc trưng.

Đôi khi người ta nhuộm màu cho nền điệp trước khi in, tạo các loại nền điệp hồng, điệp vàng, điệp xanh. Một bức tranh trên nền điệp vàng hoè ấm hẳn so với cùng bức trên nền trắng.

Nhà thơ Hoàng Cầm có câu thơ nổi tiếng nhắc tới "tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp" (bài Bên kia sông Đuống), góp phần đưa hình ảnh giấy điệp vào tâm thức nhiều thế hệ.

Bảng màu tự nhiên của Đông Hồ

Mỗi nghệ nhân, mỗi gia đình có công thức riêng về tỉ lệ và cách chế biến. Vì nguyên liệu thiên nhiên không đồng đều, màu tranh Đông Hồ mỗi mẻ lại khác một chút, và đó là nét riêng chứ không phải khuyết điểm. Trong nửa sau thế kỷ 20, cũng có lúc một số xưởng dùng phẩm màu công nghiệp để giảm công, nhưng xu hướng gìn giữ hiện nay là quay lại màu tự nhiên.

In tranh: mỗi màu một bản khắc

Tranh Đông Hồ là tranh khắc gỗ in. Với mỗi bức, nghệ nhân có một bộ ván khắc: mỗi ván ứng với một màu, chỉ khắc nổi những vùng có màu đó. Thứ tự in thường từ màu sáng tới màu tối, cuối cùng là ván nét đen để viền toàn bộ hình. Người thợ quét màu lên ván bằng chổi, úp tờ giấy điệp lên, xoa đều cho màu ăn, rồi nhấc ra phơi khô trước khi in màu tiếp theo.

Kỹ thuật này đòi hỏi các ván phải khớp chính xác với nhau. Nếu lệch, màu tràn ra ngoài nét đen. Trên tranh Đông Hồ thật, đôi khi ta thấy những chỗ màu hơi lệch so với nét, đó là dấu vết của bàn tay chứ không phải lỗi máy in.

Màu sắc và đề tài

Tranh Đông Hồ thường có số màu ít, phổ biến khoảng bốn, năm màu, nhưng phối hợp rất hiệu quả. Những bức quen thuộc như Đám cưới chuột, Lợn đàn, Gà đàn, Hứng dừa, Đánh ghen, Vinh hoa, Phú quý dùng màu theo ý nghĩa: đỏ, vàng cho niềm vui, may mắn ngày Tết; xanh, đen làm nền và tạo độ chắc. Màu không cố tả thực mà mang tính trang trí, tượng trưng: con lợn có thể mang hình xoáy âm dương trên mình, con gà được tô những mảng màu tươi gợi sung túc.

So sánh với tranh Hàng Trống và Kim Hoàng

Nếu tranh Đông Hồ mộc mạc, đậm chất làng quê, thì tranh Hàng Trống tinh tế, gần với thị hiếu thành thị; tranh Kim Hoàng nổi bật với nền giấy đỏ.

Giữ một bảng màu khỏi mai một

Nghề tranh Đông Hồ đã trải qua nhiều thăng trầm. Nhu cầu tranh Tết giảm, lớp nghệ nhân cao tuổi dần ít đi, chỉ còn số ít gia đình giữ nghề. Nghề làm tranh Đông Hồ đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia và nhận nhiều nỗ lực bảo tồn: truyền nghề, đưa tranh vào sản phẩm lưu niệm, quà tặng, triển lãm. Người mua tranh nên tìm tranh in thủ công trên giấy điệp từ các gia đình nghệ nhân, thay vì bản in kỹ thuật số giả giấy điệp.

Góc nhìn hôm nay: đến làng tranh

Làng Đông Hồ nằm bên bờ sông Đuống, cách trung tâm Hà Nội khoảng 35 km. Một số gia đình nghệ nhân mở cửa cho khách xem quy trình quét điệp, in tranh, có khi cho tự tay in thử một bức. Thời điểm nhộn nhịp nhất truyền thống là trước Tết Nguyên đán. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có trưng bày tranh và ván khắc Đông Hồ. Khi treo tranh ở nhà, tránh nắng chiếu trực tiếp và ẩm để màu tự nhiên bền lâu.