Ngũ sắc là năm màu gắn với thuyết ngũ hành của triết học phương Đông: xanh ứng với Mộc, đỏ với Hoả, vàng với Thổ, trắng với Kim, đen với Thuỷ. Mỗi màu còn ứng với một phương hướng, một mùa và một linh vật, tạo thành một hệ thống biểu tượng có mặt khắp nơi trong văn hoá Việt Nam, Trung Hoa, Triều Tiên, từ cờ hội, kiến trúc đến món xôi ngũ sắc. Đây là hệ thống tư tưởng và tín ngưỡng, không phải một lý thuyết khoa học về màu.
Ngũ hành và năm màu
Thuyết ngũ hành hình thành ở Trung Hoa cổ đại, phát triển mạnh từ khoảng thời Chiến Quốc (thế kỷ 5 – 3 TCN), cho rằng vạn vật được tạo nên và vận động nhờ năm yếu tố: Kim (kim loại), Mộc (cây), Thuỷ (nước), Hoả (lửa), Thổ (đất). Mỗi hành được gán một màu, một phương, một mùa và nhiều thứ khác như vị, tạng phủ trong y học cổ truyền, nốt nhạc.
| Hành | Màu | Phương | Mùa | Linh vật (Tứ tượng) |
|---|---|---|---|---|
| Mộc | Xanh (thanh) | Đông | Xuân | Thanh Long (rồng xanh) |
| Hoả | Đỏ (xích) | Nam | Hạ | Chu Tước (chim đỏ) |
| Thổ | Vàng (hoàng) | Trung tâm | Cuối hạ (hoặc cuối mỗi mùa) | Không thuộc tứ tượng; có nơi gắn với Hoàng Long |
| Kim | Trắng (bạch) | Tây | Thu | Bạch Hổ (hổ trắng) |
| Thuỷ | Đen (huyền) | Bắc | Đông | Huyền Vũ (rùa rắn đen) |
Cách gán màu khá dễ hiểu khi nghĩ theo hình ảnh: cây cỏ mùa xuân xanh tươi, lửa và nắng hè đỏ, đất ở trung tâm màu vàng (ở lưu vực sông Hoàng Hà, đất hoàng thổ vàng), kim loại sáng trắng, nước sâu và đêm mùa đông tối đen. Màu "xanh" của Mộc là chữ "thanh" (青), bao cả lục lẫn lam như chữ "xanh" tiếng Việt.
Vàng ở trung tâm: màu của quyền lực
Vì Thổ ở trung tâm, màu vàng trở thành màu của trung tâm, của thiên tử ở giữa thiên hạ. Đây là một trong những lý do khiến màu vàng gắn với hoàng đế ở Trung Hoa và các vương triều chịu ảnh hưởng, trong đó có Việt Nam. Bài về màu vàng của vua chúa trong danh mục này kể kỹ hơn.
Sinh và khắc: các màu tác động lẫn nhau
Ngũ hành không đứng yên mà có quan hệ tương sinh và tương khắc:
- Tương sinh: Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ, Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc.
- Tương khắc: Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim, Kim khắc Mộc.
Từ đây ra đời cách nghĩ dân gian về "màu hợp" và "màu kỵ": người thuộc mệnh này nên chọn màu của hành sinh ra mình, tránh màu của hành khắc mình. Đây là quan niệm tín ngưỡng, không có cơ sở khoa học, sẽ được bàn riêng trong bài màu hợp mệnh.
Ngũ sắc trong đời sống người Việt
- Cờ ngũ sắc: lá cờ hội năm màu cắm ở đình làng, đền chùa trong dịp lễ hội, gắn với ý niệm hài hoà ngũ hành, cầu mưa thuận gió hoà.
- Xôi ngũ sắc: món xôi năm màu của đồng bào Tày, Nùng, Thái và nhiều dân tộc khác, nhuộm hoàn toàn bằng lá, củ tự nhiên. Danh mục Thuốc nhuộm truyền thống Việt có bài riêng.
- Chỉ ngũ sắc: ở nhiều nơi, Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) có tục buộc chỉ ngũ sắc vào cổ tay trẻ nhỏ để cầu bình an, tránh tà khí.
- Phương hướng trong kiến trúc, lăng mộ: quan niệm tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ (bên trái rồng xanh, bên phải hổ trắng) trong phong thuỷ chọn đất, xây đình, xây lăng.
- Y học cổ truyền: sách y học phương Đông gắn mỗi màu với một tạng: xanh với can (gan), đỏ với tâm, vàng với tỳ, trắng với phế, đen với thận. Đây là hệ thống lý luận của y học cổ truyền, không thay cho chẩn đoán y khoa hiện đại.
Ngũ sắc ở các nước láng giềng
Người Hàn Quốc gọi bộ năm màu này là "obangsaek" (ngũ phương sắc), dùng rất nhiều trong trang phục truyền thống cho trẻ em (áo sọc nhiều màu ở tay áo), trong nghệ thuật trang trí đền chùa (lối vẽ dancheong), và trong món ăn như cơm trộn. Ở Trung Hoa, ngũ sắc xuất hiện trong kiến trúc cung điện, đàn tế, và các nghi lễ. Ở Tây Tạng, cờ cầu nguyện cũng có năm màu, nhưng gắn với năm yếu tố theo quan niệm Phật giáo Tây Tạng, thứ tự và ý nghĩa khác với ngũ hành Trung Hoa. Hai hệ thống này hay bị nhầm với nhau.
Đọc ngũ sắc thế nào cho đúng
Ngũ sắc là di sản tư tưởng lâu đời, giúp hiểu nghệ thuật, kiến trúc và phong tục phương Đông. Khi gặp một công trình hay một vật phẩm có năm màu, biết ngũ hành giúp đọc được ý đồ người làm. Nhưng cần phân biệt: ngũ sắc không phải là lý thuyết về màu theo nghĩa vật lý hay hội hoạ. Năm màu của ngũ hành (xanh, đỏ, vàng, trắng, đen) không trùng với ba màu cơ bản của ánh sáng hay của mực in, và không có cơ sở để cho rằng mặc màu này, sơn nhà màu kia làm thay đổi vận mệnh.
Góc nhìn hôm nay: tìm ngũ sắc quanh ta
Lần tới đi lễ hội làng, đến đình, đền, hãy để ý lá cờ ngũ sắc, cách bày đồ thờ, màu trên mái và cột. Ở Hoàng thành Huế, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hay các đình cổ ở Bắc Bộ, có thể thấy nhiều dấu vết của hệ thống màu và phương hướng này. Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các sách nghiên cứu văn hoá phương Đông về âm dương ngũ hành, như các công trình của Trần Ngọc Thêm về cơ sở văn hoá Việt Nam, để thấy ngũ hành đã thấm vào đời sống người Việt ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ sắc gồm những màu nào?
Năm màu: xanh, đỏ, vàng, trắng, đen, tương ứng với năm hành Mộc, Hoả, Thổ, Kim, Thuỷ trong thuyết ngũ hành phương Đông.
Màu của ngũ hành tương ứng với phương nào?
Xanh là phương Đông, đỏ là phương Nam, vàng là trung tâm, trắng là phương Tây, đen là phương Bắc. Bốn phương còn gắn với Thanh Long, Chu Tước, Bạch Hổ, Huyền Vũ.
Vì sao màu vàng gắn với vua?
Trong ngũ hành, vàng là màu của Thổ ở trung tâm. Hoàng đế được coi là người đứng ở trung tâm thiên hạ, nên màu vàng dần trở thành màu của vua.
Ngũ hành có phải là lý thuyết khoa học về màu không?
Không. Ngũ hành là hệ thống triết học và tín ngưỡng phương Đông. Năm màu của nó không trùng với các màu cơ bản trong vật lý hay hội hoạ, và không có bằng chứng khoa học về tác dụng tới vận mệnh.