Màu tang lễ: vì sao người Việt để tang màu trắng, phương Tây màu đen

Người Việt và nhiều dân tộc Đông Á để tang bằng màu trắng: áo sô, khăn tang trắng, mũ mấn trắng. Ở châu Âu và nhiều nước phương Tây, màu tang là đen, một truyền thống càng phổ biến sau khi Nữ hoàng Victoria của Anh mặc đồ đen suốt bốn mươi năm sau khi chồng mất. Hai màu đối lập nhau nhưng cùng một ý: bỏ đi màu sắc rực rỡ thường ngày để bày tỏ nỗi buồn và sự tôn kính.

Màu trắng trong tang lễ Việt

Trong tang lễ truyền thống của người Việt, con cháu mặc đồ tang bằng vải trắng, thường là vải sô hoặc vải màn thô, không nhuộm, không viền. Khăn tang trắng quấn đầu, có nơi đội mũ mấn. Màu trắng ở đây là màu của vải mộc, chưa qua nhuộm, thể hiện sự giản dị, bỏ mọi trang sức trong lúc đau buồn. Vải càng thô, cách mặc càng mộc mạc càng thể hiện mức độ thân thiết với người mất.

Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (đầu thế kỷ 20) và Thọ Mai gia lễ, cuốn sách nghi lễ gia đình phổ biến ở Bắc Bộ từ thời Lê, mô tả khá chi tiết các bậc tang phục theo quan hệ họ hàng. Mức độ khác nhau thể hiện qua chất vải, cách may, thời gian để tang, và các vật kèm theo như gậy chống.

Khăn tang màu khác: chắt chít và phúc thọ

Ở nhiều vùng, khi người mất sống rất thọ, đến đời chắt, chít, con cháu ở các đời xa ấy không đội khăn trắng mà đội khăn màu, thường là vàng hoặc đỏ. Quan niệm dân gian cho rằng sống đến lúc có chắt chít là phúc lớn, nên tang lễ của các cụ thượng thọ vừa buồn vừa mang ý mừng phúc. Màu cụ thể cho từng đời khác nhau theo vùng miền và gia đình; không có quy tắc chung cho cả nước. Khi dự tang lễ ở một nơi xa lạ, tốt nhất hỏi người nhà hoặc người làm lễ.

Từ trắng tới băng tang đen

Trong thế kỷ 20, tang lễ ở đô thị Việt Nam dần có thêm một biểu tượng khác: băng tang đen đeo trên tay áo hoặc ve áo, và trang phục sẫm màu khi đi viếng. Đây là ảnh hưởng của phong tục châu Âu, nay thường thấy trong tang lễ cơ quan, tổ chức và các lễ quốc tang. Trong gia đình, khăn trắng vẫn là chủ đạo. Người đến viếng thường mặc quần áo màu tối hoặc trắng, tránh màu sặc sỡ, đó là phép lịch sự được hiểu rộng rãi.

Màu tang ở phương Đông và phương Tây

Người Trung Hoa gọi việc cưới là "hồng sự" (việc đỏ) và việc tang là "bạch sự" (việc trắng), cho thấy hai màu này gắn chặt với hai đại sự của đời người.

Màu đen ở phương Tây: từ La Mã tới Nữ hoàng Victoria

Người La Mã cổ đại đã có tục mặc áo choàng sẫm màu khi có tang. Qua thời Trung cổ và Phục hưng, màu đen trở thành màu tang phổ biến trong giới quý tộc châu Âu, dù ở một số nơi và thời kỳ, các hoàng hậu goá từng mặc đồ trắng để tang. Năm 1861, khi Hoàng thân Albert qua đời, Nữ hoàng Victoria của Anh mặc đồ đen cho tới khi bà mất năm 1901. Hình ảnh nữ hoàng áo đen suốt bốn thập kỷ ảnh hưởng mạnh tới phong tục tang lễ của cả nước Anh và các nước chịu ảnh hưởng: đồ tang đen, trang sức đá đen, giấy viết thư viền đen trở thành chuẩn mực thời Victoria.

Vì sao lại là trắng và đen

Có nhiều cách giải thích, nhưng điểm chung là cả hai màu đều "không có sắc", trái ngược với các màu rực rỡ của lễ hội. Ở phương Đông, trắng là màu của vải mộc, của sự giản dị, và trong ngũ hành ứng với Kim, phương Tây, mùa thu, mùa vạn vật tàn lụi. Ở phương Tây, đen là màu của bóng tối, của đêm, gắn với nỗi buồn và sự nghiêm trang. Đó là những cách lý giải văn hoá, không phải quy luật tự nhiên; các dân tộc khác nhau có thể chọn những màu khác nữa cho tang lễ.

Góc nhìn hôm nay: ứng xử về màu khi đi viếng

• Mặc quần áo màu tối (đen, xám, xanh đậm) hoặc trắng, giản dị, kín đáo.
• Tránh màu đỏ, màu sặc sỡ, đồ trang sức nổi bật.
• Nếu được gia đình đưa khăn tang hay băng tang, hãy nhận và đeo theo hướng dẫn.
• Khi dự tang lễ của người theo tôn giáo hoặc dân tộc khác, hỏi trước phong tục để tránh thất lễ.
• Gửi hoa: hoa trắng, vàng nhạt là lựa chọn an toàn; tránh hoa đỏ rực trừ khi gia đình có yêu cầu khác.

Đọc thêm Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính để thấy tang lễ Việt xưa, và các sách về văn hoá tang ma của các dân tộc thiểu số Việt Nam, vốn có nhiều phong tục đa dạng khác với người Kinh.