Màu vàng gắn với vua chúa ở Việt Nam chủ yếu qua ảnh hưởng của văn hoá Trung Hoa, nơi vàng là màu của Thổ ở trung tâm và từ thời Đường dần trở thành màu dành riêng cho hoàng đế. Dấu ấn rõ nhất còn lại là triều Nguyễn (1802–1945): long bào của vua màu vàng, nhiều công trình chính trong Hoàng thành Huế lợp ngói lưu ly vàng. Tuy vậy, không nên suy rằng mọi triều đại Việt đều theo đúng một quy tắc màu; mỗi thời có quy định riêng và sử liệu về trang phục các triều đầu còn ít.
Gốc rễ: màu vàng trong tư tưởng phương Đông
Trong thuyết ngũ hành, vàng ứng với hành Thổ ở trung tâm. Hoàng đế được coi là "thiên tử", người đứng giữa trời đất, nên màu của trung tâm hợp với ngôi vua. Người Trung Hoa còn tôn thờ Hoàng Đế, vị vua huyền thoại mà tên gọi gắn với chữ "hoàng" (黃, vàng). Sông Hoàng Hà, đất hoàng thổ của vùng trung nguyên càng làm màu vàng gắn với cội nguồn văn minh.
Theo sử sách Trung Hoa, từ thời nhà Đường, sắc vàng sẫm dành cho áo của hoàng đế và dân thường bị cấm dùng. Các triều sau như Tống, Minh, Thanh tiếp tục và mở rộng quy định, đến thời Thanh thì "minh hoàng" (vàng tươi) gần như là màu riêng của hoàng đế. "Hoàng bào gia thân" (khoác áo vàng lên người) trở thành thành ngữ chỉ việc lên ngôi.
Màu vàng ở triều Nguyễn
Triều Nguyễn, triều đại phong kiến cuối cùng của Việt Nam, để lại nhiều hiện vật và văn bản nhất về màu sắc cung đình. Những gì còn thấy được:
- Long bào: áo của vua trong các dịp lễ trọng có màu vàng, thêu rồng năm móng. Một số long bào và hoàng bào của các vua cuối triều Nguyễn hiện được lưu giữ và trưng bày, như tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
- Ngói lưu ly vàng: các công trình quan trọng gắn với nhà vua như điện Thái Hoà, Ngọ Môn trong Hoàng thành Huế dùng ngói tráng men màu vàng; những công trình khác dùng ngói xanh hoặc màu khác, thể hiện thứ bậc.
- Quy định phẩm phục: triều Nguyễn có các quy định chi tiết về màu sắc, hoa văn áo mũ theo phẩm hàm quan lại và theo từng loại lễ; việc dùng màu vàng và hoa văn rồng ở người không thuộc hoàng gia bị hạn chế.
Người muốn biết chi tiết nên đọc các nghiên cứu về trang phục triều Nguyễn dựa trên Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, bộ sách quy định điển chế của triều đình, và các ấn phẩm của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
Còn các triều trước?
Về các triều Lý, Trần, Lê, sử liệu về màu áo vua ít hơn và rải rác. Một số ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư nhắc đến các quy định về y phục, màu sắc theo thứ bậc ở những thời điểm nhất định, nhưng không đủ để khẳng định một quy tắc thống nhất kéo dài hàng thế kỷ. Hình ảnh vua thời Lý, Trần trên phim ảnh, tranh vẽ hiện đại thường là tái hiện của nghệ sĩ, chưa chắc đúng với thực tế lịch sử. Khi đọc hay xem, nên phân biệt sử liệu với sáng tạo nghệ thuật.
Màu sắc và thứ bậc trong cung đình
| Yếu tố | Vai trò trong việc thể hiện thứ bậc |
|---|---|
| Màu áo | Vàng gắn với vua; các màu khác được quy định cho hoàng thân, quan lại theo phẩm hàm và dịp lễ |
| Hoa văn | Rồng năm móng dành cho vua; các hoa văn khác như mãng, chim, thú cho các cấp thấp hơn |
| Ngói, sơn công trình | Ngói vàng cho công trình gắn với vua; ngói xanh và màu khác cho công trình khác |
| Đồ dùng | Đồ ngự dụng có thể mang hiệu đề, màu men riêng |
Màu sắc vì vậy là một "ngôn ngữ" quyền lực: chỉ nhìn màu áo, màu ngói, người trong triều biết ngay ai là ai, công trình nào quan trọng tới đâu.
Màu vàng ngoài cung đình
Ngoài cung đình, màu vàng trong văn hoá Việt còn có nhiều ý nghĩa khác. Vàng là màu của hoa mai ngày Tết miền Nam, của lúa chín, của kim loại quý, của áo cà sa ở một số truyền thống Phật giáo. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, vàng là màu của Mẫu Địa phủ. Màu vàng vì thế không chỉ là màu "của vua" mà còn là màu của đất đai, mùa màng, sự trân quý. Ngày nay ai cũng có thể mặc áo vàng; quy định cấm đoán thời phong kiến chỉ còn là chuyện lịch sử.
Góc nhìn hôm nay: đi xem màu vàng cung đình
Quần thể di tích Cố đô Huế, được UNESCO công nhận là Di sản Văn hoá Thế giới năm 1993, là nơi tốt nhất để thấy hệ thống màu sắc cung đình Việt Nam. Hãy để ý màu ngói trên điện Thái Hoà, Ngọ Môn so với các công trình phụ, màu sơn son thếp vàng trên cột, hoành phi. Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội có trưng bày trang phục, đồ ngự dụng. Đọc thêm các sách nghiên cứu về mỹ thuật và trang phục triều Nguyễn để hiểu những gì mắt thấy.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao màu vàng là màu của vua?
Trong ngũ hành, vàng là màu của Thổ ở trung tâm, mà vua được coi là người đứng giữa thiên hạ. Ở Trung Hoa, từ thời Đường, màu vàng dần thành màu dành riêng cho hoàng đế, và các triều đại chịu ảnh hưởng như triều Nguyễn cũng dùng màu vàng cho vua.
Vua triều Nguyễn mặc áo màu gì?
Trong các dịp lễ trọng, vua triều Nguyễn mặc long bào màu vàng thêu rồng năm móng. Màu sắc và hoa văn phẩm phục được triều đình quy định chặt chẽ theo thứ bậc.
Vì sao ngói điện Thái Hoà màu vàng?
Ngói lưu ly vàng dành cho các công trình quan trọng gắn với nhà vua trong Hoàng thành Huế. Màu ngói thể hiện thứ bậc của công trình.
Thời Lý, Trần vua có mặc áo vàng không?
Sử liệu về màu áo vua thời Lý, Trần còn ít và rải rác, không đủ để khẳng định một quy tắc thống nhất. Hình ảnh trên phim, tranh hiện đại thường là tái hiện nghệ thuật.