Màu đỏ có mặt khắp nơi trong ngày Tết vì người Việt, như nhiều dân tộc Đông Á, coi đỏ là màu của may mắn, sức sống và xua đuổi điều xấu. Câu đối đỏ, bao lì xì đỏ, quả dưa hấu ruột đỏ, xôi gấc, áo dài đỏ đều mang lời chúc một năm mới hanh thông. Nhưng Tết Việt không chỉ có đỏ: hoa đào hồng ở miền Bắc, hoa mai vàng ở miền Nam, bánh chưng xanh cũng là những màu không thể thiếu.
Vì sao đỏ là màu may mắn
Có nhiều lớp lý do chồng lên nhau, không lý do nào đứng một mình:
- Màu của lửa và mặt trời: đỏ gắn với hơi ấm, ánh sáng, sự sống, đặc biệt có ý nghĩa vào lúc giao mùa đông xuân.
- Màu của máu: gắn với sinh lực, sức khoẻ.
- Ngũ hành: đỏ thuộc Hoả, ứng với phương Nam và mùa hạ, mùa vạn vật sinh sôi.
- Xua tà: trong quan niệm dân gian Đông Á, màu đỏ có sức trấn yểm, xua đuổi ma quỷ, nên được dùng ở cửa nhà, ở trẻ nhỏ.
- Ảnh hưởng giao lưu văn hoá: văn hoá Trung Hoa, nơi đỏ là màu chủ đạo của lễ Tết và cưới hỏi, ảnh hưởng đến cả khu vực.
Người Trung Hoa có truyền thuyết về con quái thú Niên sợ màu đỏ và tiếng nổ, nên người ta dán giấy đỏ, đốt pháo để đuổi nó đi. Truyền thuyết này phổ biến ở Trung Hoa; ở Việt Nam, sự tích liên quan đến Tết lại là cây nêu, bánh chưng bánh giầy, ông Táo. Nên hiểu đây là những lớp văn hoá khác nhau, không nhất thiết là nguồn gốc của phong tục Việt.
Những sắc đỏ trong ngày Tết Việt
| Vật | Ý nghĩa thường gắn |
|---|---|
| Câu đối đỏ, giấy đỏ viết chữ | Lời chúc, nét chữ đẹp đầu năm; "Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ" |
| Bao lì xì đỏ | Chúc may mắn, bình an cho trẻ nhỏ và người thân |
| Dưa hấu ruột đỏ | Bổ ra đỏ thắm là điềm may cả năm, theo quan niệm dân gian |
| Xôi gấc | Màu đỏ cam từ quả gấc, món cúng ngày Tết, ngày giỗ, ngày cưới |
| Áo dài đỏ | Trang phục chụp ảnh, đi chùa, chúc Tết |
| Đèn lồng đỏ, cành đào điểm đỏ | Trang trí, không khí vui tươi |
Câu đối Tết nổi tiếng "Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ / Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh" tóm gọn bảng màu của Tết Bắc Bộ xưa: đỏ của câu đối, của xác pháo, xanh của bánh chưng. Lưu ý rằng ở Việt Nam, pháo nổ đã bị cấm từ năm 1995, nên "tràng pháo" chỉ còn trong câu đối và ký ức; ngày nay có pháo hoa do chính quyền tổ chức và loại pháo hoa không gây tiếng nổ được phép dùng theo quy định.
Lì xì: chữ và màu
Chữ "lì xì" được cho là đọc theo giọng Quảng Đông của từ Hán 利是 hay 利市 (Hán Việt "lợi thị"), nghĩa là điều lợi, điều may mắn trong buôn bán. Tiền mừng tuổi bỏ trong bao đỏ vừa mang lời chúc "lợi", vừa mang màu may mắn. Người miền Bắc truyền thống gọi là "mừng tuổi", người miền Nam quen nói "lì xì". Ý nghĩa cốt lõi nằm ở lời chúc và sự quan tâm, không ở số tiền. Gần đây, nhiều gia đình chọn bao lì xì có màu khác như vàng, hồng, hoặc in hình ngộ nghĩnh, cho thấy phong tục vẫn đổi thay theo thời gian.
Tết không chỉ có đỏ
- Hoa đào hồng: loài hoa Tết đặc trưng của miền Bắc, sắc hồng phớt tới hồng đậm (đào phai, đào bích).
- Hoa mai vàng: loài hoa Tết của miền Trung và miền Nam, màu vàng tươi gắn với phú quý.
- Bánh chưng, bánh tét xanh: màu xanh của lá dong, lá chuối, gắn với đất và sự no đủ.
- Quất vàng, mâm ngũ quả nhiều màu: mâm ngũ quả bày nhiều màu, nhiều loại quả, cầu mong sung túc; cách chọn quả khác nhau theo vùng.
- Vàng của tiền vàng mã, giấy vàng: trong lễ cúng, nhiều đồ lễ có màu vàng.
Như vậy, Tết Việt là một bảng màu phong phú, trong đó đỏ là màu nổi bật nhất nhưng không phải duy nhất. Vùng miền và gia đình khác nhau sẽ có những màu chủ đạo khác nhau.
Đỏ và kiêng kỵ
Bên cạnh may mắn, màu đỏ cũng có những kiêng kỵ dân gian, thay đổi tuỳ vùng. Có nơi kiêng dùng mực đỏ để viết tên người, vì ngày xưa danh sách người chết hay bản án đôi khi ghi bằng mực đỏ. Có gia đình đang có tang thì không dán câu đối đỏ ngày Tết. Những kiêng kỵ này không có cơ sở khoa học, nhưng việc tôn trọng phong tục của người khác là phép lịch sự cần thiết khi đến chơi nhà ngày đầu năm.
Góc nhìn hôm nay: giữ màu Tết theo cách của mình
Không cần phải "đỏ" mọi thứ mới đón Tết trọn vẹn. Một bức câu đối viết tay, một mâm xôi gấc tự nấu, một cành đào hay chậu mai, một chiếc bánh chưng gói cùng con cháu mang ý nghĩa hơn những món trang trí mua sẵn. Ai thích tìm hiểu sâu có thể ghé phố ông đồ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội) dịp cuối năm, hoặc đọc các sách về phong tục Tết của người Việt như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính để thấy Tết xưa đã có những sắc màu nào.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày Tết người Việt dùng nhiều màu đỏ?
Vì đỏ được coi là màu của may mắn, sức sống và xua đuổi điều xấu, gắn với lửa, mặt trời và hành Hoả. Câu đối, bao lì xì, xôi gấc, dưa hấu đỏ đều mang lời chúc năm mới tốt lành.
Chữ "lì xì" có nghĩa là gì?
"Lì xì" được cho là đọc theo giọng Quảng Đông của từ Hán "lợi thị" (利是, 利市), nghĩa là điều lợi, điều may mắn. Người miền Bắc truyền thống gọi là mừng tuổi.
Ngoài màu đỏ, Tết Việt có những màu nào?
Hồng của hoa đào miền Bắc, vàng của hoa mai miền Nam, xanh của bánh chưng bánh tét, và nhiều màu của mâm ngũ quả. Mỗi vùng có bảng màu Tết riêng.
Câu đối "Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ" nói gì?
Câu đối tả những thứ không thể thiếu của Tết Bắc Bộ xưa: thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ, cây nêu, tràng pháo và bánh chưng xanh, cũng là bảng màu đỏ – xanh của ngày Tết.