Bước vào một ngôi đình hay ngôi chùa cổ ở Việt Nam, hai bảng màu nổi bật nhất là cờ ngũ sắc phấp phới trong ngày hội và sắc đỏ son, vàng óng của hoành phi, câu đối, kiệu, ngai thờ được "sơn son thếp vàng". Cờ ngũ sắc mang ý niệm hài hoà ngũ hành, cầu mùa màng tươi tốt; sơn son thếp vàng vừa bảo vệ gỗ, vừa thể hiện sự trang nghiêm, quý giá dành cho thần linh. Đây là ngôn ngữ màu của không gian thiêng làng Việt.
Cờ ngũ sắc: lá cờ của lễ hội làng
Cờ ngũ sắc, còn gọi cờ hội hay cờ thần, là lá cờ có năm màu, thường theo bộ xanh, đỏ, vàng, trắng, đen (hoặc tím thay đen ở nhiều nơi), viền tua rua, cắm ở cổng đình, sân đền, dọc đường rước kiệu trong ngày hội. Cách sắp xếp năm màu khác nhau theo từng làng: có cờ chia sọc, có cờ một màu nền với viền bốn màu kia, có cờ đuôi nheo nhiều màu. Ý nghĩa thường được giải thích theo ngũ hành: năm màu tượng trưng cho năm hành, năm phương, sự hoà hợp của trời đất, cầu cho mưa thuận gió hoà, dân làng no ấm.
Trong lễ hội, cờ ngũ sắc báo hiệu không gian thiêng: thấy cờ là biết làng đang vào hội. Ở nhiều nơi còn có "cờ thần" rất lớn treo trên cột cờ cao trước đình, dựng lên trong lễ mở hội và hạ xuống khi hội tan.
Sơn son thếp vàng: kỹ thuật và ý nghĩa
"Sơn son thếp vàng" là kỹ thuật trang trí đồ gỗ truyền thống: phủ nhiều lớp sơn ta (nhựa cây sơn) pha son đỏ lên bề mặt gỗ, rồi dát những lá vàng (hoặc bạc) rất mỏng lên các chi tiết chạm khắc. Hoành phi, câu đối, cửa võng, kiệu, ngai, bài vị, tượng thờ trong đình chùa thường được làm theo cách này.
| Thành phần | Vai trò |
|---|---|
| Sơn ta (nhựa cây sơn) | Lớp phủ bảo vệ gỗ khỏi ẩm, mối mọt; tạo độ bóng sâu |
| Son (đỏ) | Bột màu đỏ pha vào sơn, tạo nền đỏ thắm |
| Then (đen) | Sơn đen dùng cho một số mảng nền hoặc lót |
| Vàng lá, bạc lá | Dát lên chi tiết nổi: rồng, mây, chữ Hán |
Kỹ thuật này đòi hỏi nhiều công đoạn: xử lý gỗ, bó hom, lót sơn nhiều lớp, mài, phủ son, rồi mới thếp vàng. Làng nghề Sơn Đồng ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng về tạc tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng; làng Kiêu Kỵ, cũng ở Hà Nội, nổi tiếng với nghề dát vàng quỳ, tức đập vàng thành lá cực mỏng.
Vì sao đỏ và vàng cho không gian thờ
- Đỏ: màu của sự sống, may mắn, sức mạnh trấn yểm theo quan niệm dân gian; nền đỏ làm nổi bật chữ và chi tiết vàng.
- Vàng: màu của kim loại quý, của ánh sáng, gắn với sự cao quý; dành cho thần linh, vua chúa.
- Thực tế: trong không gian đình chùa tối, ánh nến và ánh sáng từ cửa chiếu vào lớp vàng lá tạo ánh lấp lánh, làm không gian thêm huyền ảo, trang nghiêm.
- Bền: sơn ta bảo vệ gỗ rất tốt; nhiều đồ thờ sơn son thếp vàng tồn tại hàng trăm năm.
Màu sắc khác trong đình chùa
Ngoài đỏ và vàng, đình chùa Việt có nhiều màu khác: màu nâu của gỗ mộc để trần ở các ngôi đình cổ Bắc Bộ, màu xám của ngói mũi hài, màu rêu phong trên tường, màu trắng của tường vôi. Ở các ngôi chùa, tượng Phật thường sơn son thếp vàng hoặc thếp bạc, tượng hộ pháp có thể có những mảng màu xanh, đỏ, đen để thể hiện vẻ uy nghiêm. Đình làng Bắc Bộ thường mang vẻ trầm mặc của gỗ và ngói, chỉ rực rỡ ở khu vực hậu cung và trong ngày hội.
Bảo tồn màu sắc di tích
Màu trên đồ thờ cổ là một phần giá trị di tích. Việc "làm mới" bằng sơn công nghiệp, nhũ vàng giả, hay sơn lại tượng cổ bằng màu sặc sỡ đã khiến nhiều hiện vật mất đi lớp màu gốc, gây tranh cãi trong giới bảo tồn. Theo Luật Di sản văn hoá, việc tu bổ di tích phải tuân theo quy trình và có ý kiến của cơ quan chuyên môn. Người dân và ban quản lý di tích khi muốn tu sửa nên liên hệ cơ quan văn hoá địa phương để được hướng dẫn, thay vì tự ý sơn mới. Đây là thông tin chung; chi tiết pháp lý nên đọc trực tiếp văn bản luật trên cổng thông tin chính thức.
Góc nhìn hôm nay: ngắm màu ở đình chùa
Đi lễ hội đầu năm, hãy để ý cách cờ ngũ sắc được sắp xếp ở làng mình, đếm số màu, hỏi các cụ trong làng ý nghĩa. Vào đình chùa cổ như đình Tây Đằng, đình Chu Quyến, chùa Bút Tháp, chùa Keo (tên gọi quen thuộc của các di tích), quan sát lớp son, lớp vàng trên hoành phi, câu đối, nhìn kỹ dấu thời gian. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có trưng bày nhiều đồ thờ sơn son thếp vàng giá trị. Nếu có dịp, ghé một làng nghề để xem thợ dát vàng, phủ sơn tận mắt.
Câu hỏi thường gặp
Cờ ngũ sắc có ý nghĩa gì?
Cờ ngũ sắc là cờ hội năm màu cắm ở đình đền trong lễ hội. Năm màu thường được giải thích theo ngũ hành, tượng trưng cho sự hài hoà trời đất, cầu mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt.
Sơn son thếp vàng là gì?
Là kỹ thuật phủ nhiều lớp sơn ta pha son đỏ lên đồ gỗ, rồi dát lá vàng hoặc bạc mỏng lên các chi tiết chạm khắc. Hoành phi, câu đối, tượng, kiệu trong đình chùa thường làm theo cách này.
Vì sao đồ thờ thường màu đỏ và vàng?
Đỏ là màu may mắn, sức sống và trấn yểm; vàng là màu cao quý dành cho thần linh. Sơn ta còn bảo vệ gỗ rất tốt, ánh vàng lá lấp lánh trong ánh nến tạo không khí trang nghiêm.
Làng nghề sơn son thếp vàng nổi tiếng ở đâu?
Làng Sơn Đồng ở Hà Nội nổi tiếng tạc tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng; làng Kiêu Kỵ nổi tiếng với nghề dát vàng quỳ.