Gốm Việt có ba dòng men màu nổi tiếng: men ngọc xanh nhạt và men nâu của thời Lý – Trần, men lam (gốm hoa lam) vẽ màu xanh cô-ban dưới men trắng mà đỉnh cao là gốm Chu Đậu thế kỷ 15, và men rạn với những đường nứt như mạng nhện của Bát Tràng. Màu của men không phải sơn phủ lên mà hình thành trong lò nung: cùng một lớp men chứa sắt có thể ra xanh ngọc hay nâu vàng tuỳ cách đốt lò. Hiểu cách màu men ra đời giúp nhìn một chiếc bát cổ với con mắt khác.
Men là gì và vì sao có màu
Men gốm là lớp thuỷ tinh mỏng phủ trên xương gốm, hình thành khi hỗn hợp khoáng chất (đá, tro cây, đất) chảy ra trong lò nung ở nhiệt độ cao rồi đông lại. Màu men chủ yếu đến từ các ôxít kim loại có trong men với lượng nhỏ:
| Ôxít kim loại | Màu thường gặp | Ví dụ gốm Việt |
|---|---|---|
| Sắt, lò thiếu ôxy (khử) | Xanh ngọc, xanh lục nhạt | Men ngọc thời Lý – Trần |
| Sắt, lò đủ ôxy hoặc lượng sắt nhiều | Vàng, nâu, nâu đen | Men nâu, gốm hoa nâu thời Trần |
| Cô-ban | Xanh lam | Gốm hoa lam Chu Đậu, Bát Tràng |
| Đồng | Xanh lục hoặc đỏ tuỳ điều kiện lò | Một số men xanh lục |
Điều kiện "khử" (thiếu ôxy) hay "ôxy hoá" (đủ ôxy) trong lò là yếu tố then chốt. Người thợ điều khiển bằng cách chỉnh củi, cửa lò, ống khói. Ngày xưa, không có máy đo, mọi thứ dựa vào kinh nghiệm quan sát màu lửa, nên mỗi mẻ lò là một lần thử thách.
Men ngọc và men nâu thời Lý – Trần
Thời Lý (1009–1225) và Trần (1225–1400) là giai đoạn gốm men Việt phát triển rực rỡ. Men ngọc có sắc xanh lục nhạt trong như ngọc, được ưa chuộng ở Đông Á vì gợi vẻ thanh cao của ngọc thạch. Men ngọc Việt chịu ảnh hưởng của dòng men ngọc Trung Hoa nhưng có dáng, hoa văn riêng như hoa sen, hoa cúc khắc chìm dưới men.
Gốm hoa nâu thời Trần là một dòng độc đáo: nền men trắng ngà, hoa văn được tô màu nâu sắt, thường là hoa sen, chim, thú, người, với nét vẽ khoẻ, phóng khoáng. Các nhà nghiên cứu thường coi gốm hoa nâu là một trong những dòng mang đậm bản sắc Việt nhất.
Men lam và gốm Chu Đậu
Gốm hoa lam là loại gốm vẽ hoa văn bằng màu cô-ban lên xương gốm, phủ men trong rồi nung, cho hình vẽ xanh lam dưới lớp men trắng. Ở Việt Nam, dòng gốm này phát triển mạnh từ thế kỷ 14 – 15, nổi tiếng nhất là gốm Chu Đậu ở vùng Hải Dương xưa.
Một hiện vật thường được nhắc là chiếc bình gốm hoa lam hiện lưu giữ ở Bảo tàng Topkapi tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), trên vai bình có dòng chữ ghi năm Thái Hoà (nhiều tài liệu đọc là Đại Hoà) thứ 8, tức năm 1450, cùng tên người thợ vẽ là Bùi Thị Hý ở châu Nam Sách. Chiếc bình là bằng chứng cho thấy gốm Việt thời Lê sơ đã được buôn bán xa tới Trung Đông. Cuối thập niên 1990, cuộc khai quật con tàu đắm ngoài khơi Cù Lao Chàm (Hội An) đưa lên hàng chục nghìn hiện vật gốm, phần lớn là gốm hoa lam được cho là sản xuất ở vùng Chu Đậu, càng khẳng định quy mô thương mại gốm Việt thế kỷ 15.
Màu lam của cô-ban rất bền, gần như không đổi qua hàng trăm năm, kể cả khi nằm dưới đáy biển. Nét vẽ lam Chu Đậu mềm mại, phóng bút, với đề tài hoa lá, chim cá, phong cảnh, nhân vật.
Men rạn Bát Tràng
Men rạn là loại men có những đường nứt chân chim trên bề mặt, tạo ra do lớp men và xương gốm co ngót khác nhau khi nguội. Người thợ cố ý điều chỉnh thành phần men để tạo vân rạn to hay nhỏ, rồi có khi xoa màu (như mực tàu, chè) vào các vết rạn để chúng nổi rõ. Bát Tràng, làng gốm lâu đời ven sông Hồng ở Hà Nội, nổi tiếng với men rạn, men lam, men nâu và nhiều loại men khác. Đồ gốm men rạn mang vẻ cổ kính, được dùng nhiều cho bình hoa, lọ, đồ thờ.
So sánh các dòng men
| Dòng men | Thời kỳ nổi bật | Màu chủ đạo | Chất tạo màu |
|---|---|---|---|
| Men ngọc | Lý – Trần | Xanh lục nhạt | Sắt trong lò khử |
| Hoa nâu | Trần | Nâu trên nền trắng ngà | Sắt |
| Hoa lam | Thế kỷ 14 – 16 trở đi | Xanh lam dưới men trắng | Cô-ban |
| Men rạn | Nhiều thời kỳ, nổi tiếng ở Bát Tràng | Trắng ngà, xám, vân rạn | Hiệu ứng co ngót |
Góc nhìn hôm nay: xem và chọn gốm
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội), Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử TP.HCM có các sưu tập gốm Lý, Trần, Lê. Làng gốm Bát Tràng cho khách tham quan lò, xem vẽ men, nặn thử. Vùng Chu Đậu có cơ sở khôi phục gốm hoa lam theo phong cách cổ. Khi mua đồ gốm dùng để ăn uống, nên chọn sản phẩm của cơ sở uy tín, đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, vì một số men màu rẻ tiền có thể chứa chì; đồ trang trí thì không cần lo lắng điều này.
Câu hỏi thường gặp
Gốm men lam là gì?
Là gốm vẽ hoa văn bằng màu cô-ban lên xương gốm rồi phủ men trong, khi nung cho hình vẽ xanh lam dưới lớp men trắng. Gốm Chu Đậu thế kỷ 15 là đỉnh cao của dòng này ở Việt Nam.
Men ngọc có màu xanh nhờ chất gì?
Nhờ một lượng nhỏ ôxít sắt trong men, nung trong lò thiếu ôxy. Cùng chất sắt đó nếu nung trong lò đủ ôxy sẽ cho màu vàng nâu.
Bình gốm Chu Đậu ở Thổ Nhĩ Kỳ có gì đặc biệt?
Chiếc bình gốm hoa lam ở Bảo tàng Topkapi, Istanbul, có dòng chữ ghi năm 1450 và tên người vẽ là Bùi Thị Hý, chứng minh gốm Việt thế kỷ 15 đã được buôn bán xa tới Trung Đông.
Men rạn được tạo ra thế nào?
Lớp men và xương gốm co ngót khác nhau khi nguội tạo ra các vết nứt nhỏ. Người thợ điều chỉnh thành phần men để tạo vân rạn to hay nhỏ, có khi xoa màu vào cho vân nổi rõ.