Trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, màu sắc là một mã nhận biết rõ ràng: đỏ là màu của Thiên phủ (miền trời), xanh là màu của Nhạc phủ (miền rừng núi), trắng là màu của Thoải phủ (miền sông nước), vàng là màu của Địa phủ (miền đất). Mỗi vị thánh trong điện thần mặc áo theo màu của phủ mình cai quản, nên trong một buổi hầu đồng, chỉ cần nhìn màu áo, người am hiểu đã đoán được giá đồng nào đang ngự. Thực hành tín ngưỡng này được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Tam phủ, Tứ phủ và bốn màu
Đạo Mẫu chia vũ trụ thành các "phủ", mỗi phủ do một vị Thánh Mẫu cai quản:
| Phủ | Miền cai quản | Thánh Mẫu | Màu biểu trưng |
|---|---|---|---|
| Thiên phủ | Trời, mây, mưa, sấm | Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên | Đỏ |
| Nhạc phủ | Rừng núi | Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn | Xanh |
| Thoải phủ | Sông, nước | Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ | Trắng |
| Địa phủ | Đất đai | Mẫu Địa | Vàng |
"Tam phủ" gồm ba phủ đầu (Thiên, Nhạc, Thoải); khi thêm Địa phủ thì thành "Tứ phủ". Thánh Mẫu Liễu Hạnh thường được đồng nhất với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, là vị thánh trung tâm của tín ngưỡng ở nhiều nơi. Cách gán màu cho thấy liên hệ với hình ảnh tự nhiên: trời gắn với ánh sáng và lửa (đỏ), rừng với cây lá (xanh), nước với sự trong trẻo (trắng), đất với màu vàng của đất đai mùa màng.
Màu áo trong hầu đồng
Hầu đồng (lên đồng) là nghi lễ trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu: người hầu đồng (thanh đồng) được coi là thân xác để các vị thánh lần lượt "giáng" vào, gọi là các "giá đồng". Mỗi giá có trang phục, khăn, đồ cầm tay và điệu múa riêng, kèm hát văn (chầu văn). Màu áo là dấu hiệu nổi bật nhất:
- Các vị thuộc Thiên phủ thường mặc áo đỏ, như Quan Lớn Đệ Nhất.
- Các vị thuộc Nhạc phủ thường mặc áo xanh lá, như Cô Đôi Thượng Ngàn, một giá cô được yêu thích với trang phục xanh và điệu múa hái hoa, dâng quạt.
- Các vị thuộc Thoải phủ thường mặc áo trắng, như Cô Bơ Thoải.
- Giá mang màu vàng: Ông Hoàng Mười, một giá ông nổi tiếng gắn với xứ Nghệ, mặc áo vàng.
Ngoài màu theo phủ, trang phục còn phân biệt theo hàng thánh: Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu, với kiểu áo, khăn, hoa văn thêu khác nhau. Màu cụ thể của một số giá có thể khác nhau giữa các bản hầu, các điện, các vùng, nên bảng trên là nguyên tắc chung, không phải quy định cứng.
Khăn phủ diện đỏ và đồ lễ nhiều màu
Khi bắt đầu mỗi giá đồng, người hầu được trùm một tấm khăn đỏ lên đầu, gọi là khăn phủ diện. Khi thánh "giáng", khăn được hất ra, người hầu thay trang phục của giá mới. Màu đỏ của khăn gắn với ranh giới thiêng giữa người và thánh. Đồ lễ dâng lên điện cũng nhiều màu: hoa tươi, quả, vàng mã, lễ vật của từng giá theo màu phủ.
Hầu đồng là một không gian nghệ thuật tổng hợp: âm nhạc chầu văn, múa, trang phục, đồ thêu, đồ mã, ánh nến. Màu sắc rực rỡ góp phần lớn vào sức cuốn hút của nghi lễ.
Vì sao thờ Mẫu dùng bảng màu này
Các nhà nghiên cứu văn hoá giải thích bốn màu của Tứ phủ theo nhiều hướng:
- Gắn với tự nhiên: mỗi phủ là một miền của thế giới tự nhiên mà cư dân nông nghiệp lúa nước phụ thuộc: trời cho mưa, rừng cho sản vật, sông cho nước, đất cho mùa màng.
- Gắn với ngũ hành: một số ý kiến liên hệ với ngũ sắc phương Đông, dù sự tương ứng không hoàn toàn khớp (ngũ hành có năm màu, Tứ phủ có bốn).
- Chức năng nhận biết: trong một nghi lễ có hàng chục giá đồng, màu là cách đơn giản nhất để người dự lễ biết vị thánh nào đang ngự.
Di sản và những tranh luận
Năm 2016, UNESCO ghi danh "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" vào Danh sách Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đi kèm với sự quan tâm lớn hơn là những tranh luận về thương mại hoá, chi phí đồ lễ tốn kém, hay biến tướng mê tín. Các nhà nghiên cứu và cơ quan văn hoá khuyến khích gìn giữ giá trị nghệ thuật, tâm linh của tín ngưỡng, đồng thời phê phán những hoạt động trục lợi. Người tìm hiểu nên phân biệt nghi lễ truyền thống với các biến tướng.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu một cách tôn trọng
Muốn xem hầu đồng và tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu, có thể tới các phủ, đền nổi tiếng như Phủ Dầy (nơi gắn với Mẫu Liễu Hạnh), Phủ Tây Hồ ở Hà Nội, đền Sòng, các đền Mẫu Thượng Ngàn, vào dịp lễ hội, đặc biệt tháng Ba âm lịch ("tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ"). Khi đến, ăn mặc kín đáo, giữ trật tự, hỏi ý trước khi chụp ảnh người hầu đồng. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có trưng bày về tín ngưỡng thờ Mẫu với trang phục các giá đồng, giúp hình dung rõ hệ thống màu sắc. Sách của các nhà nghiên cứu như Ngô Đức Thịnh về Đạo Mẫu là nguồn tham khảo có hệ thống.
Câu hỏi thường gặp
Màu sắc trong thờ Mẫu có ý nghĩa gì?
Mỗi màu biểu trưng cho một phủ: đỏ là Thiên phủ (trời), xanh là Nhạc phủ (rừng núi), trắng là Thoải phủ (sông nước), vàng là Địa phủ (đất). Các vị thánh mặc áo theo màu của phủ mình.
Vì sao người hầu đồng thay nhiều áo màu khác nhau?
Mỗi giá đồng tương ứng một vị thánh, có trang phục riêng theo màu phủ và hàng thánh. Người hầu thay áo để thể hiện vị thánh đang giáng.
Cô Đôi Thượng Ngàn mặc áo màu gì?
Cô Đôi Thượng Ngàn thuộc Nhạc phủ nên mặc áo xanh lá, gắn với hình ảnh núi rừng.
Tín ngưỡng thờ Mẫu được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2016, UNESCO ghi danh "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.