Màu sắc trong Phật giáo: áo cà sa, áo nâu, áo lam và lá cờ năm màu

Áo cà sa của nhà sư có màu vàng sậm, nâu, cam hay lam xám không phải để đẹp, mà vì tên gọi gốc tiếng Phạn "kāṣāya" nghĩa là "màu hoại sắc", tức màu đã pha tạp, không thuần, nhuộm từ vỏ cây, rễ cây, đất. Đức Phật dạy người xuất gia mặc y phục làm từ vải bỏ đi, nhuộm màu xỉn, để từ bỏ sự chưng diện. Từ ý nghĩa ấy, mỗi truyền thống Phật giáo và mỗi nước có sắc áo riêng: cam vàng ở Thái Lan, Sri Lanka; đỏ sẫm ở Tây Tạng; nâu, vàng và lam ở Việt Nam.

Cà sa: màu của sự từ bỏ

Theo các bộ luật tạng của Phật giáo, y phục của tỳ kheo cần được nhuộm "hoại sắc", nghĩa là làm cho màu không còn tươi, không thuần một sắc rực rỡ như trang phục của người thế tục giàu có. Các màu được phép thường là những màu nhuộm từ thực vật và khoáng chất sẵn có: vàng sậm của gỗ mít, nâu của vỏ cây, đỏ đất của khoáng chất. Vải cũng thường được may từ nhiều mảnh ghép lại theo hình ruộng lúa, gọi là "phước điền y", vừa tiết kiệm vừa nhắc nhở người tu về ruộng phước.

Chữ "cà sa" trong tiếng Việt là phiên âm qua chữ Hán 袈裟 của từ Phạn "kāṣāya". Như vậy, tên gọi của chiếc áo đã mang nghĩa màu sắc: không phải một màu cụ thể, mà là một tinh thần về màu.

Màu áo tăng sĩ ở các nước

Những khác biệt này đến từ khí hậu, nguyên liệu nhuộm sẵn có ở từng vùng, ảnh hưởng của văn hoá bản địa và quy định của từng hệ phái. Chúng không mâu thuẫn với tinh thần hoại sắc ban đầu.

Màu áo trong Phật giáo Việt Nam

Ở Việt Nam, người ta dễ thấy:

• Áo nâu: màu nâu sồng, nhuộm bằng củ nâu, là màu áo quen thuộc của chư tăng, chư ni Bắc tông khi lao tác, sinh hoạt hằng ngày. "Áo nâu sồng" đã đi vào văn chương như hình ảnh của người tu hành.
• Áo lam: màu xám xanh, phổ biến cho áo tràng của Phật tử tại gia khi đi chùa, và cho áo nhật bình của một số tăng ni.
• Áo vàng: áo hậu vàng và cà sa vàng dùng trong các nghi lễ, khoá lễ quan trọng.
• Áo vàng cam: chư tăng Phật giáo Nam tông Khmer ở Nam Bộ mặc y vàng cam theo truyền thống Theravada.

Màu áo cụ thể còn tuỳ hệ phái, tuỳ quy định của từng giáo hội và từng thời kỳ, nên không nên coi bảng trên là quy tắc tuyệt đối.

Hoa sen và màu sắc biểu tượng

Hoa sen là biểu tượng quan trọng nhất của Phật giáo, mọc từ bùn mà vẫn tinh khiết. Màu sen trong nghệ thuật Phật giáo cũng mang ý nghĩa: sen trắng thường gắn với sự thanh tịnh của tâm, sen hồng gắn với hình ảnh Đức Phật, sen xanh (súng xanh) gắn với trí tuệ trong một số truyền thống. Ý nghĩa cụ thể của từng màu khác nhau giữa các trường phái và các nguồn, không có một hệ thống thống nhất.

Lá cờ Phật giáo

Lá cờ Phật giáo quốc tế ra đời ở Sri Lanka vào thập niên 1880, có sự tham gia của nhà hoạt động Phật giáo người Mỹ Henry Steel Olcott, và được Hội Phật giáo Thế giới chấp nhận làm biểu tượng chung vào năm 1950. Cờ gồm năm màu: xanh lam, vàng, đỏ, trắng, cam, sắp thành sọc dọc, cột cuối là năm màu xếp ngang. Theo cách giải thích phổ biến, năm màu tượng trưng cho hào quang toả ra từ thân Đức Phật khi Ngài giác ngộ, và mỗi màu gắn với một đức tính như từ bi, trung đạo, trí tuệ, thanh tịnh. Ở Việt Nam, cờ này được treo ở chùa và nhà Phật tử dịp lễ Phật đản.

Góc nhìn hôm nay: ứng xử khi đến chùa

• Mặc trang phục kín đáo, màu nhã nhặn; nhiều chùa có quy định về trang phục, nên đọc bảng hướng dẫn ở cổng.
• Phật tử tại gia có thể mặc áo tràng lam khi tham gia khoá lễ; khách tham quan không bắt buộc.
• Không mặc áo cà sa, áo tu sĩ khi không phải người xuất gia, kể cả để chụp ảnh, vì điều này có thể bị coi là thiếu tôn trọng.
• Khi tới chùa Nam tông Khmer hay các nước Đông Nam Á, tìm hiểu trước phong tục, ví dụ phụ nữ tránh chạm vào nhà sư.

Đọc thêm các sách giới thiệu Phật giáo phổ thông của các giáo hội, hoặc tham quan các ngôi chùa cổ như chùa Một Cột, chùa Bút Tháp, chùa Thiên Mụ để thấy màu sắc trong kiến trúc và nghi lễ Phật giáo Việt Nam.