Áo cưới của cô dâu Việt Nam đã đổi màu nhiều lần qua các thời: xưa ở nông thôn Bắc Bộ, cô dâu có thể mặc áo tứ thân, áo mớ ba nhiều lớp màu; trong giới quý tộc, mệnh phụ thời Nguyễn mặc áo lễ đỏ, xanh thêu hoa; từ giữa thế kỷ 20, áo dài đỏ trở thành áo cưới phổ biến; rồi chiếc váy trắng kiểu phương Tây xuất hiện ở đô thị. Ngày nay nhiều cô dâu mặc cả hai: áo dài đỏ cho lễ gia tiên, váy trắng cho tiệc cưới. Màu áo cưới phản ánh cả truyền thống lẫn những đổi thay của xã hội.
Áo cưới truyền thống trước thế kỷ 20
Không có một "áo cưới chuẩn" cho cả nước trong quá khứ. Trang phục cưới phụ thuộc vào vùng miền, tầng lớp và điều kiện kinh tế. Ở nông thôn Bắc Bộ, người con gái đi lấy chồng thường mặc bộ áo đẹp nhất mình có, có thể là áo tứ thân hoặc áo năm thân, với yếm, thắt lưng màu, khăn vấn. Lối mặc "áo mớ ba, mớ bảy", nhiều lớp áo màu khác nhau mặc chồng, hé lộ ở cổ và vạt, được dùng trong những dịp trọng đại ở vùng Kinh Bắc và nhiều nơi khác.
Ở tầng lớp quan lại, quý tộc thời Nguyễn, cô dâu có thể mặc áo nhật bình hoặc áo lễ của mệnh phụ theo phẩm cấp gia đình, màu sắc và hoa văn tuân theo quy định triều đình. Các màu đỏ, xanh lam, tím thêu hoa văn phượng, hoa, chữ phúc thọ là những màu thường thấy trên trang phục lễ.
Áo dài đỏ: biểu tượng của đám cưới Việt
Áo dài, theo dạng gần với ngày nay, định hình từ đầu thế kỷ 20 qua nhiều lần cải tiến. Từ giữa thế kỷ, áo dài đỏ, thường bằng gấm hoặc lụa thêu, cùng khăn vấn (khăn đóng) đỏ trở thành hình ảnh quen thuộc của cô dâu Việt. Chú rể thường mặc áo dài the đen hoặc xanh, đội khăn xếp.
Màu đỏ được chọn vì là màu may mắn, hạnh phúc, sinh sôi trong quan niệm Đông Á. Người Trung Hoa gọi việc cưới là "hồng sự" (việc đỏ), và ảnh hưởng này lan khắp khu vực. Nhiều gia đình còn chọn áo dài màu hồng, vàng, hoặc kết hợp đỏ – vàng với hoa văn rồng phượng, chữ song hỷ.
Váy cưới trắng đến từ đâu
Váy cưới trắng trong văn hoá phương Tây phổ biến mạnh sau đám cưới của Nữ hoàng Victoria năm 1840. Bà mặc váy trắng thay vì màu đỏ, xanh hay bạc như nhiều cô dâu hoàng gia trước đó, và hình ảnh này được báo chí lan truyền rộng rãi. Trước thời Victoria, cô dâu châu Âu thường mặc bộ đẹp nhất của mình với nhiều màu khác nhau. Màu trắng dần gắn với sự trong trắng và cũng là dấu hiệu của sự giàu có, vì váy trắng khó giữ sạch, thường chỉ mặc một lần.
Ở Việt Nam, váy cưới trắng xuất hiện ở đô thị từ khoảng thời Pháp thuộc, phổ biến dần trong nửa sau thế kỷ 20 và bùng nổ cùng ngành dịch vụ cưới hỏi từ thập niên 1990. Điều thú vị là màu trắng, vốn là màu tang trong truyền thống Việt, đã trở thành màu của ngày vui ở các tiệc cưới đô thị, cho thấy văn hoá có thể tiếp nhận và đổi nghĩa một màu sắc.
Ngày nay: hai bộ, hai màu
| Nghi lễ | Trang phục cô dâu phổ biến | Màu thường gặp |
|---|---|---|
| Lễ dạm ngõ, ăn hỏi | Áo dài | Đỏ, hồng, vàng, trắng thêu |
| Lễ gia tiên, rước dâu | Áo dài cưới, khăn đóng | Đỏ, đỏ – vàng |
| Tiệc cưới | Váy cưới | Trắng, trắng ngà, kem |
| Chụp ảnh cưới | Cả hai, thêm áo dài nhiều màu | Đa dạng |
Cách kết hợp này cho phép giữ nghi lễ truyền thống trước bàn thờ tổ tiên mà vẫn có không khí hiện đại ở tiệc cưới. Gần đây có xu hướng một số cô dâu chọn áo dài trắng, áo dài pastel, hoặc trang phục lấy cảm hứng từ áo nhật bình, áo ngũ thân cho lễ gia tiên, khơi lại những kiểu dáng cổ.
Màu áo cưới ở các dân tộc khác tại Việt Nam
Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc có trang phục cưới riêng. Cô dâu H'Mông có thể mặc váy xoè nhiều màu, nhuộm chàm, thêu thổ cẩm; cô dâu Thái mặc áo cóm, váy đen, khăn piêu; cô dâu Chăm mặc áo dài trắng hoặc màu theo tôn giáo và phong tục. Màu sắc trang phục cưới ở mỗi dân tộc gắn với nghề dệt, nhuộm truyền thống và quan niệm riêng, không thể khái quát theo kiểu người Kinh. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có trưng bày nhiều trang phục cưới của các dân tộc.
Những lựa chọn màu cần lưu ý
- Tôn trọng gia đình hai bên: một số gia đình còn kiêng màu đen, màu trắng toàn thân trong lễ gia tiên vì gắn với tang lễ.
- Khách dự cưới: ở nhiều nơi, khách tránh mặc váy trắng tinh để không "trùng" với cô dâu, và tránh đồ đen toàn thân ở lễ ăn hỏi.
- Theo vùng miền: phong tục cưới ở Bắc, Trung, Nam và ở các dân tộc khác nhau; hỏi người lớn trong gia đình khi chuẩn bị.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu áo cưới xưa
Người muốn thấy áo cưới qua các thời có thể ghé Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam ở Hà Nội, nơi có trưng bày trang phục và phong tục hôn nhân; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam với trang phục cưới của nhiều dân tộc; Bảo tàng Áo dài ở TP.HCM. Lật lại album ảnh cưới của ông bà, cha mẹ cũng là cách thú vị để thấy màu áo cưới đổi thay ra sao chỉ trong vài chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Áo cưới truyền thống của người Việt màu gì?
Không có một màu duy nhất trong quá khứ. Từ giữa thế kỷ 20, áo dài đỏ cùng khăn đóng đỏ trở thành áo cưới phổ biến nhất, vì đỏ là màu may mắn, hạnh phúc.
Vì sao cô dâu phương Tây mặc váy trắng?
Tục này phổ biến mạnh sau đám cưới của Nữ hoàng Victoria năm 1840, khi bà chọn váy trắng. Trước đó cô dâu châu Âu thường mặc váy đẹp nhất với nhiều màu khác nhau.
Màu trắng là màu tang, sao lại dùng cho váy cưới?
Váy cưới trắng là ảnh hưởng của phương Tây, nơi trắng gắn với sự trong trắng. Văn hoá Việt hiện đại đã tiếp nhận và đổi nghĩa màu trắng cho tiệc cưới, trong khi lễ gia tiên vẫn chuộng áo dài đỏ.
Khách dự cưới nên tránh màu gì?
Ở nhiều nơi, khách nên tránh váy trắng tinh để không trùng cô dâu, và tránh đồ đen toàn thân ở lễ ăn hỏi, lễ gia tiên. Phong tục khác nhau theo vùng nên hỏi trước khi cần.