Lịch sử màu vàng là chuyện của những chất màu vừa đẹp vừa nguy hiểm: đất vàng hoàng thổ có từ thời tiền sử và an toàn; nhưng thư hoàng (orpiment) của người Ai Cập chứa thạch tín, vàng chì – thiếc của hoạ sĩ châu Âu chứa chì, và vàng crôm rực rỡ mà Van Gogh dùng cho những bông hướng dương cũng chứa chì và còn sẫm màu theo thời gian. Bên cạnh đó là những màu vàng thực vật quen thuộc như nghệ, hoa hoè, nhựa đằng hoàng từ Campuchia.
Hoàng thổ: vàng của đất
Đất vàng (ochre vàng) chứa ôxít sắt ngậm nước, là "người anh em" của đất son đỏ. Nó có ở khắp nơi, rẻ, bền, không độc, nên được dùng từ tranh hang động thời tiền sử tới sơn tường ngày nay. Nung đất vàng sẽ chuyển thành đỏ nâu, nên người xưa có cả một bảng màu đất từ vàng tới đỏ chỉ từ một loại nguyên liệu. Ở Trung Hoa, vùng đất hoàng thổ quanh sông Hoàng Hà gắn với cội nguồn văn minh và góp phần làm màu vàng mang ý nghĩa trung tâm.
Thư hoàng: vàng rực từ khoáng thạch tín
Thư hoàng (orpiment) là khoáng chất asen sunfua có màu vàng chanh óng ánh như vàng kim. Người Ai Cập cổ dùng nó trong tranh, người La Mã nhập nó, các hoạ sĩ minh hoạ sách thời Trung cổ và các hoạ sĩ châu Á cũng dùng. Tên tiếng Anh "orpiment" đến từ tiếng Latin nghĩa là "màu vàng kim". Nhưng orpiment chứa asen (thạch tín), rất độc. Các hoạ sĩ xưa biết nó độc nhưng vẫn dùng vì không có màu vàng nào rực bằng. Ngày nay, thư hoàng gần như không còn được dùng trong màu vẽ phổ thông.
Những màu vàng thực vật
| Nguồn | Nơi dùng | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nghệ | Ấn Độ, Đông Nam Á, Việt Nam | Vàng tươi, dùng nhuộm vải, nấu ăn, nghi lễ; kém bền với nắng |
| Hoa hoè | Trung Hoa, Việt Nam | Vàng dùng trong tranh Đông Hồ, nhuộm vải |
| Nhựa đằng hoàng (gamboge) | Campuchia, Thái Lan | Vàng trong suốt cho màu nước, tranh; tên tiếng Anh bắt nguồn từ "Cambodia" |
| Nghệ tây (saffron) | Ba Tư, Ấn Độ, Địa Trung Hải | Vàng cam, cực đắt vì phải hái nhuỵ hoa bằng tay |
| Cỏ mộc tê (weld) | Châu Âu | Vàng bền nhất trong các vàng thực vật châu Âu |
Nhựa đằng hoàng là ví dụ hay về việc một tên màu mang tên một đất nước: "gamboge" bắt nguồn từ "Cambogia", tên Latin hoá của Campuchia, nơi thương nhân châu Âu mua loại nhựa này. Các hoạ sĩ màu nước châu Âu, châu Á từng dùng nó nhiều, dù nhựa này cũng có độc tính nếu nuốt phải.
Vàng Ấn Độ: một câu chuyện chưa rõ
"Vàng Ấn Độ" (Indian yellow) là chất màu vàng rực được dùng ở Ấn Độ và châu Âu từ thế kỷ 17 – 19. Câu chuyện phổ biến kể rằng nó làm từ nước tiểu của bò được cho ăn lá xoài, dựa trên một báo cáo năm 1883. Các nhà nghiên cứu gần đây đã xem lại tư liệu và cho rằng câu chuyện có thể đúng một phần, nhưng nhiều chi tiết (như việc bò bị ngược đãi rồi bị cấm) chưa được kiểm chứng đầy đủ. Đây là ví dụ điển hình cho một "sự thật" về màu được kể đi kể lại mà nguồn gốc vẫn còn tranh cãi.
Vàng crôm và những bông hướng dương
Năm 1797, nhà hoá học Pháp Louis Nicolas Vauquelin phát hiện nguyên tố crôm trong một khoáng chất đỏ ở Siberia. Từ đó ra đời vàng crôm (chì cromat), một màu vàng rất rực, rẻ, phổ biến trong thế kỷ 19. Vincent van Gogh dùng vàng crôm rất nhiều cho loạt tranh Hoa hướng dương và những cánh đồng lúa mì ở Arles cuối thập niên 1880.
Vấn đề là vàng crôm không bền: theo thời gian, dưới tác động của ánh sáng, một số loại vàng crôm chuyển nâu. Các nghiên cứu khoa học từ năm 2011 trở đi trên tranh Van Gogh đã phân tích cơ chế này và cho thấy một số mảng vàng trong tranh của ông đã sẫm đi so với lúc mới vẽ. Các bảo tàng vì thế điều chỉnh ánh sáng trưng bày để làm chậm quá trình. Vàng crôm cũng chứa chì, nên ngày nay bị hạn chế hoặc thay thế trong nhiều ứng dụng.
Màu vàng hiện đại: vàng để được nhìn thấy
Thế kỷ 20 mang tới những chất màu vàng an toàn và bền hơn như vàng cadmium (vẫn có độc tính, dùng có kiểm soát), các chất màu vàng hữu cơ tổng hợp. Màu vàng trở thành màu của cảnh báo và an toàn: xe buýt trường học ở Mỹ được chuẩn hoá màu vàng từ năm 1939, vì màu này dễ nhận ra từ xa và trong ánh sáng yếu; biển báo nguy hiểm, áo phản quang, vạch kẻ đường cũng chuộng vàng. Mắt người rất nhạy với vùng vàng lục, nên vàng là một trong những màu "nhảy" vào mắt nhanh nhất.
Góc nhìn hôm nay: màu vàng an toàn trong nhà
Những câu chuyện về thư hoàng, vàng chì, vàng crôm nhắc ta cẩn thận với đồ cũ: sơn tường, đồ chơi cũ, đồ gốm men vàng không rõ nguồn gốc có thể chứa chì. Khi sơn sửa nhà cũ, đặc biệt nhà có trẻ nhỏ, không nên tự cạo, chà nhám lớp sơn cũ không rõ thành phần mà không có biện pháp bảo hộ. Người yêu hội hoạ có thể ghé các bảo tàng lớn trên thế giới đang trưng bày tranh Van Gogh, và đọc các bài viết khoa học phổ thông về việc bảo quản màu vàng trong tranh.
Câu hỏi thường gặp
Thư hoàng là gì?
Thư hoàng (orpiment) là khoáng chất asen sunfua màu vàng óng ánh, dùng làm màu vẽ từ thời Ai Cập cổ. Nó rất độc vì chứa thạch tín, nay hầu như không còn dùng.
Vì sao tranh Hoa hướng dương của Van Gogh bị sẫm màu?
Van Gogh dùng nhiều vàng crôm, một chất màu chứa chì có thể chuyển nâu dưới ánh sáng theo thời gian. Các nghiên cứu từ năm 2011 đã phân tích hiện tượng này trên tranh của ông.
Gamboge có liên quan gì tới Campuchia?
Gamboge là nhựa cây màu vàng dùng làm màu vẽ, tên tiếng Anh bắt nguồn từ "Cambogia", tên Latin hoá của Campuchia, nơi thương nhân châu Âu mua nhựa này.
Vì sao xe buýt trường học ở Mỹ màu vàng?
Màu vàng dễ nhận ra từ xa và trong ánh sáng yếu, vì mắt người rất nhạy với vùng vàng lục. Mỹ chuẩn hoá màu vàng cho xe buýt trường học từ năm 1939.