Màu đỏ là một trong những màu con người dùng sớm nhất: đất son đỏ đã có mặt trên tranh hang động và đồ tuỳ táng từ hàng chục nghìn năm trước. Về sau, người ta tìm ra những sắc đỏ rực hơn: chu sa (son) từ khoáng thuỷ ngân, đỏ từ rễ cây thiên thảo, và đỏ từ côn trùng như rệp cánh kiến ở châu Á, rệp son cochineal ở châu Mỹ. Mỗi loại đỏ gắn với một câu chuyện về thương mại, quyền lực và cả độc tính.
Đất son: màu đỏ của thời tiền sử
Đất son đỏ (ochre đỏ) là đất chứa ôxít sắt, có sẵn ở nhiều nơi trên thế giới. Chỉ cần nghiền, trộn với nước, mỡ hay nhựa cây là có màu vẽ. Các nhà khảo cổ tìm thấy đất son được dùng từ rất sớm trong lịch sử loài người: trên tường hang động, trên đồ trang sức, rắc trong mộ táng. Ở hang Blombos (Nam Phi), người ta phát hiện những mẩu đất son có khắc vạch, niên đại khoảng 70 – 100 nghìn năm. Màu đỏ, màu của máu và lửa, có lẽ đã mang ý nghĩa đặc biệt với con người từ rất lâu trước khi có chữ viết.
Chu sa: son đỏ đẹp nhưng độc
Chu sa (thần sa) là khoáng chất thuỷ ngân sunfua, có màu đỏ son rực rỡ. Người Trung Hoa dùng chu sa từ rất sớm cho mực đỏ, sơn mài, ấn triện, và trong thuật luyện đan. Mực son đỏ trên các chiếu chỉ, bút phê của vua chúa (chữ "chu phê" là lời phê bằng mực son) cho thấy màu đỏ chu sa gắn với quyền lực tối cao. Ở La Mã, chu sa khai thác ở Tây Ban Nha rất đắt, được dùng trong các bức bích hoạ của giới giàu có.
Về sau, người ta biết cách tổng hợp thuỷ ngân sunfua đỏ từ thuỷ ngân và lưu huỳnh, gọi là vermilion (son tổng hợp), được dùng rộng rãi trong hội hoạ châu Á và châu Âu thời Trung cổ, Phục hưng.
Điều quan trọng cần biết: chu sa và vermilion chứa thuỷ ngân, độc khi hít bụi hay nuốt phải. Thợ mỏ chu sa thời cổ thường mắc bệnh nặng. Ngày nay, son thuỷ ngân hầu như không còn dùng trong màu vẽ phổ thông, được thay bằng các chất màu đỏ an toàn hơn. Ai còn giữ đồ cổ hoặc vị thuốc có chu sa không nên tự ý nghiền, nếm hay dùng; cần hỏi ý kiến chuyên gia.
Thiên thảo: đỏ từ rễ cây
Rễ cây thiên thảo (madder) chứa alizarin, cho màu đỏ cam đến đỏ thẫm, được dùng nhuộm vải từ Ấn Độ, Ai Cập tới châu Âu. Kỹ thuật nhuộm "đỏ Thổ Nhĩ Kỳ" (Turkey red) phức tạp với nhiều công đoạn xử lý vải bằng dầu, phèn, máu bò, phân cừu theo các công thức cổ, cho màu đỏ rất bền trên vải bông, nổi tiếng khắp châu Âu thế kỷ 18 – 19. Năm 1868, alizarin được tổng hợp trong phòng thí nghiệm, và chỉ trong vài năm, các vùng trồng thiên thảo rộng lớn ở châu Âu gần như biến mất.
Đỏ từ côn trùng: kermes, cochineal và cánh kiến
| Côn trùng | Vùng | Ứng dụng nổi bật |
|---|---|---|
| Rệp kermes | Địa Trung Hải | Đỏ thắm cho áo hồng y, quý tộc châu Âu thời Trung cổ |
| Rệp son cochineal | Mexico, Peru | Đỏ carmine rực rỡ; hàng xuất khẩu quý của châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha |
| Rệp cánh kiến (lac) | Nam Á, Đông Nam Á, có ở Việt Nam | Nhựa cánh kiến đỏ làm sơn, vecni (shellac), thuốc nhuộm đỏ |
Cochineal: đỏ từ châu Mỹ
Người Aztec và các dân tộc bản địa Trung Mỹ nuôi rệp son cochineal trên cây xương rồng tai thỏ từ trước khi người châu Âu tới. Khi người Tây Ban Nha chinh phục Mexico thế kỷ 16, họ phát hiện màu đỏ này rực và bền hơn mọi loại đỏ châu Âu có. Cochineal trở thành một trong những mặt hàng xuất khẩu giá trị nhất từ châu Mỹ thuộc Tây Ban Nha, có lúc chỉ đứng sau bạc. Ngày nay, chất màu từ cochineal vẫn được dùng làm phẩm màu thực phẩm và mỹ phẩm, ghi trên nhãn là carmine hoặc mã 120.
Cánh kiến đỏ ở Việt Nam
Rệp cánh kiến sống bám trên cành một số loài cây, tiết ra lớp nhựa màu đỏ nâu bao quanh mình. Người ta thu cành có nhựa, chế biến thành nhựa cánh kiến (shellac) dùng làm vecni, sơn đồ gỗ, cách điện, và chiết lấy chất màu đỏ để nhuộm. Ở Việt Nam, nghề thả cánh kiến đỏ từng phát triển ở một số tỉnh miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ trong thế kỷ 20, và cánh kiến là một mặt hàng xuất khẩu lâm sản đáng kể một thời.
Màu đỏ trong lịch sử áo quần
Vì đỏ đẹp, bền thường đắt, nên áo đỏ thường là dấu hiệu địa vị: áo hồng y Công giáo đỏ thắm từ sau năm 1464, áo choàng của quý tộc châu Âu, quân phục đỏ nổi tiếng của quân đội Anh trong nhiều thế kỷ. Ở phương Đông, đỏ là màu của lễ cưới, ngày Tết, và trong một số triều đại, của áo quan lại cao cấp.
Góc nhìn hôm nay: đỏ an toàn, đỏ độc hại
Ngày nay ta có rất nhiều sắc đỏ tổng hợp an toàn hơn cho sơn, mực, vải. Nhưng câu chuyện lịch sử vẫn có bài học thực tế: những chất màu cổ như chu sa, son chì đỏ (minium) chứa kim loại nặng độc hại. Đồ chơi, đồ dùng trẻ em, đồ đựng thức ăn sơn màu đỏ nên mua ở nơi uy tín, có công bố an toàn. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn A Perfect Red của Amy Butler Greenfield về lịch sử cochineal, hoặc xem các hiện vật sơn son, ấn son trong bảo tàng lịch sử.
Câu hỏi thường gặp
Chu sa là gì?
Chu sa là khoáng thuỷ ngân sunfua có màu đỏ son rực, dùng làm mực đỏ, sơn mài, ấn triện từ thời cổ. Chu sa chứa thuỷ ngân nên độc khi hít bụi hoặc nuốt phải.
Cochineal là gì?
Là loài rệp sống trên xương rồng ở Mexico, Peru, cho chất màu đỏ carmine. Người Tây Ban Nha xuất khẩu cochineal sang châu Âu từ thế kỷ 16, và ngày nay nó vẫn được dùng làm phẩm màu với mã 120.
Cánh kiến đỏ dùng để làm gì?
Nhựa cánh kiến do rệp tiết ra được chế biến thành shellac làm vecni, sơn đồ gỗ, cách điện và chiết lấy màu đỏ để nhuộm. Việt Nam từng có nghề thả cánh kiến đỏ ở miền núi.
Màu đỏ đầu tiên con người dùng là gì?
Là đất son đỏ chứa ôxít sắt. Các dấu vết sử dụng đất son có niên đại hàng chục nghìn năm, như những mẩu đất son có khắc vạch ở hang Blombos, Nam Phi.