Màu tím Tyrian là thuốc nhuộm chiết từ tuyến tiết của một số loài ốc biển ở Địa Trung Hải, nổi tiếng từ thành Tyre của người Phoenicia. Để có một lượng nhỏ thuốc nhuộm cần hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn con ốc, nên vải nhuộm tím Tyrian đắt tới mức trở thành biểu tượng của vua chúa, hoàng đế La Mã và Byzantine. Hơn hai nghìn năm, "màu tím" ở phương Tây đồng nghĩa với quyền lực, cho tới khi thuốc nhuộm tổng hợp ra đời.
Người Phoenicia và những con ốc biển
Người Phoenicia sống dọc bờ biển phía đông Địa Trung Hải (nay thuộc Liban và vùng lân cận), với các thành phố cảng như Tyre và Sidon. Họ nổi tiếng là thương nhân đi biển giỏi, và là bậc thầy của một loại thuốc nhuộm đặc biệt: chất màu lấy từ tuyến dưới mang của các loài ốc gai (nhóm ốc murex). Dịch tiết từ tuyến này ban đầu gần như không màu hoặc vàng nhạt, khi gặp không khí và ánh nắng mới chuyển dần qua xanh lục, xanh lam rồi tới tím đỏ.
Chính tên "Phoenicia" được nhiều nhà nghiên cứu cho là có liên hệ với từ Hy Lạp chỉ màu đỏ tía, như thể người Hy Lạp gọi họ là "dân của màu tím đỏ". Đây là một giả thuyết từ nguyên phổ biến, dù không phải mọi học giả đều đồng ý.
Vì sao tím Tyrian đắt như vậy
- Cần rất nhiều ốc: mỗi con ốc chỉ cho một lượng dịch rất nhỏ. Các ước tính khác nhau, nhưng thường nói tới hàng nghìn tới hàng chục nghìn con ốc cho một gam thuốc nhuộm. Các nhà khảo cổ tìm thấy những đống vỏ ốc khổng lồ gần các xưởng nhuộm cổ.
- Quy trình phức tạp và hôi thối: ốc phải được đập vỏ, lấy tuyến, ngâm, ủ, đun trong nhiều ngày. Các xưởng nhuộm nổi tiếng là bốc mùi khủng khiếp, thường phải đặt xa khu dân cư.
- Màu rất bền: tím Tyrian không phai mà còn sẫm đẹp hơn dưới nắng, khác với nhiều thuốc nhuộm thực vật dễ bạc.
- Bí quyết nghề: mỗi xưởng có kỹ thuật riêng để ra sắc tím khác nhau, từ tím đỏ tới tím xanh đậm.
Màu của hoàng đế
Ở La Mã, mức độ dùng màu tím trên áo thể hiện địa vị. Các nguyên lão mặc áo toga có viền tím; tướng thắng trận trong lễ khải hoàn mặc áo tím thêu vàng. Dưới thời các hoàng đế, có những quy định hạn chế việc dùng tím Tyrian cho người thường, và vào một số giai đoạn, áo toàn tím chỉ dành cho hoàng đế. Thành ngữ "khoác áo tím" trong nhiều ngôn ngữ châu Âu có nghĩa là lên ngôi hoàng đế.
Ở Đế quốc Byzantine (Đông La Mã), con của hoàng đế sinh ra khi cha đang trị vì được gọi là "porphyrogennetos", nghĩa là "sinh ra trong màu tím", theo tên một căn phòng trong cung điện ở Constantinople ốp đá porphyry đỏ tía, nơi các hoàng hậu sinh nở. Danh hiệu này dùng để phân biệt người thừa kế chính danh.
Sự suy tàn của tím Tyrian
Khi Constantinople thất thủ năm 1453, các xưởng nhuộm tím của Byzantine cũng mất đi, và bí quyết làm tím Tyrian ở quy mô lớn dần thất truyền. Năm 1464, Giáo hoàng Phaolô II quy định trang phục của các hồng y dùng màu đỏ thắm từ thuốc nhuộm côn trùng (kermes) thay cho tím, một phần vì tím Tyrian không còn sẵn. Từ đó, các hồng y Công giáo mặc màu đỏ.
Vào thế kỷ 19, các nhà hoá học xác định được cấu trúc của chất màu chính trong tím Tyrian, và nhận ra nó rất gần với indigo, chất màu của cây chàm, chỉ khác là có thêm hai nguyên tử brom. Ngày nay, tím Tyrian có thể được tổng hợp trong phòng thí nghiệm, và một số nghệ nhân vẫn làm từ ốc theo cách cổ để nghiên cứu hoặc cho các tác phẩm đặc biệt, với giá rất cao.
So sánh những "màu của vua" ở Đông và Tây
| Nơi | Màu quyền lực | Nguồn gốc màu |
|---|---|---|
| La Mã, Byzantine | Tím Tyrian | Ốc biển Địa Trung Hải |
| Trung Hoa (từ thời Đường), Việt Nam thời Nguyễn | Vàng | Thuốc nhuộm thực vật; ý nghĩa ngũ hành |
| Giáo hội Công giáo (hồng y, từ 1464) | Đỏ thắm | Côn trùng kermes, sau là cochineal |
| Nhật Bản cổ | Tím (murasaki) cho cấp cao nhất trong hệ thống mười hai bậc mũ | Rễ cây tử thảo |
Điều thú vị là màu "quyền lực" thường là màu khó làm và đắt nhất ở mỗi nơi. Ở Nhật Bản, hệ thống mười hai bậc mũ quan được cho là do Thái tử Shōtoku đặt ra năm 603 dùng màu để phân biệt cấp bậc, trong đó tím đứng đầu, nhuộm từ rễ cây tử thảo (murasaki) cũng rất tốn công.
Góc nhìn hôm nay: màu tím từ ốc và từ phòng thí nghiệm
Màu tím ngày nay rẻ và phổ biến, chủ yếu nhờ thuốc nhuộm tổng hợp, mà người mở đường là William Perkin với chất mauveine năm 1856 (xem bài riêng). Câu chuyện tím Tyrian nhắc ta rằng giá trị của một màu từng gắn chặt với công sức và sự khan hiếm. Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc cuốn The Secret Lives of Colour của Kassia St Clair, hoặc xem các hiện vật vải cổ, tranh khảm Byzantine trong bảo tàng lớn ở châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Màu tím Tyrian là gì?
Là thuốc nhuộm tím đỏ chiết từ tuyến tiết của ốc gai ở Địa Trung Hải, nổi tiếng từ thành Tyre của người Phoenicia. Đây là thuốc nhuộm đắt và danh giá nhất thời cổ đại phương Tây.
Vì sao màu tím là màu của vua chúa La Mã?
Vì để có một lượng nhỏ tím Tyrian cần hàng nghìn con ốc và công sức rất lớn, nên vải tím cực kỳ đắt. Chỉ vua chúa, quý tộc mới mua nổi, và có lúc luật hạn chế người thường dùng màu này.
"Sinh ra trong màu tím" nghĩa là gì?
Là danh hiệu porphyrogennetos ở Byzantine, chỉ con của hoàng đế sinh ra khi cha đang trị vì, trong căn phòng ốp đá porphyry đỏ tía ở cung điện Constantinople.
Vì sao hồng y Công giáo mặc đỏ chứ không mặc tím?
Sau khi Constantinople thất thủ năm 1453, tím Tyrian khan hiếm. Năm 1464, Giáo hoàng Phaolô II quy định hồng y dùng màu đỏ thắm từ thuốc nhuộm côn trùng thay thế.