Mauveine là thuốc nhuộm tổng hợp đầu tiên được sản xuất công nghiệp, do William Henry Perkin, một sinh viên hoá học 18 tuổi ở London, tình cờ tạo ra năm 1856 khi đang cố tổng hợp thuốc chữa sốt rét quinine. Thay vì thuốc, ông thu được một chất màu tím tươi bền màu. Perkin đăng ký bằng sáng chế, mở xưởng sản xuất, và cơn sốt màu tím "mauve" lan khắp châu Âu. Quan trọng hơn, phát minh này khai sinh ngành công nghiệp thuốc nhuộm và hoá chất hiện đại.
Một kỳ nghỉ lễ Phục sinh làm thay đổi thế giới
Perkin là học trò của nhà hoá học người Đức August Wilhelm von Hofmann tại Trường Hoá học Hoàng gia ở London. Thời đó, quinine chiết từ vỏ cây canh-ki-na ở Nam Mỹ là thuốc quan trọng chống sốt rét cho các thuộc địa nhiệt đới, nhưng đắt và khan hiếm. Hofmann tin rằng có thể tổng hợp quinine từ các chất trong nhựa than đá, một phế phẩm dồi dào của ngành sản xuất khí thắp sáng.
Trong kỳ nghỉ lễ Phục sinh năm 1856, Perkin làm thí nghiệm trong phòng thí nghiệm nhỏ ở nhà. Ông oxy hoá anilin, một chất chiết từ nhựa than đá, và thu được một chất cặn màu đen. Thay vì vứt đi, ông hoà nó trong cồn và thấy dung dịch có màu tím rực. Thử nhúng một mẩu lụa, ông thấy lụa ăn màu tốt và màu không phai khi giặt hay phơi nắng. Quinine thì không có, nhưng ông đã có thứ còn quý hơn.
Từ phòng thí nghiệm tới nhà máy
Perkin nhận ra giá trị thương mại của phát hiện. Ông đăng ký bằng sáng chế cùng năm 1856, bỏ học, và cùng cha và anh trai xây một nhà máy ở Greenford, gần London. Thử thách lớn là sản xuất anilin và chất màu ở quy mô công nghiệp, vì lúc đó chưa có ngành hoá chất nào làm việc này. Perkin vừa phải phát minh thiết bị, vừa phải thuyết phục thợ nhuộm dùng thử một loại thuốc nhuộm mới.
Ban đầu ông gọi chất màu là "tím Tyrian", nhưng sau đó người ta dùng tên "mauve", từ tiếng Pháp chỉ hoa cẩm quỳ có sắc tím hồng. Chất màu được gọi là mauveine.
Cơn sốt màu tím
Thời điểm ra đời của mauveine rất thuận lợi. Hoàng hậu Eugénie của Pháp, người có ảnh hưởng lớn tới thời trang, yêu thích sắc tím hoa cà, và Nữ hoàng Victoria của Anh xuất hiện trong trang phục màu tím nhạt tại một sự kiện lớn đầu thập niên 1860. Phụ nữ thượng lưu và trung lưu đổ xô mua váy màu mauve. Tạp chí châm biếm Punch của Anh năm 1859 còn đùa về một "bệnh dịch sởi màu mauve" lan khắp London.
Lần đầu tiên trong lịch sử, một màu tím tươi, bền, giá phải chăng có thể đến với nhiều tầng lớp, chứ không chỉ vua chúa như thời tím Tyrian.
Khai sinh công nghiệp hoá chất
Thành công của Perkin thúc đẩy hàng loạt nhà hoá học đi tìm thuốc nhuộm mới từ nhựa than đá. Trong vài thập kỷ, thế giới có cả cầu vồng màu tổng hợp:
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| 1856 | Perkin tạo ra mauveine |
| Cuối thập niên 1850 | Thuốc nhuộm đỏ fuchsine (magenta) ra đời ở Pháp |
| 1868 | Graebe và Liebermann tổng hợp alizarin, chất màu đỏ của rễ cây thiên thảo |
| 1880 | Adolf von Baeyer tổng hợp indigo trong phòng thí nghiệm |
| 1897 | Indigo tổng hợp được sản xuất công nghiệp ở Đức |
Các công ty sản xuất thuốc nhuộm thành lập trong thời kỳ này, đặc biệt ở Đức, về sau trở thành những tập đoàn hoá chất và dược phẩm lớn của thế giới. Thuốc nhuộm tổng hợp cũng mở đường cho y học: nhà khoa học Paul Ehrlich nghiên cứu việc thuốc nhuộm bám chọn lọc vào một số loại tế bào và vi khuẩn, ý tưởng dẫn tới khái niệm "viên đạn thần kỳ" và hoá trị liệu. Nhuộm màu tế bào và vi khuẩn bằng thuốc nhuộm tổng hợp đến nay vẫn là kỹ thuật cơ bản trong xét nghiệm y học.
Mặt trái của cuộc cách mạng màu
Thuốc nhuộm tổng hợp rẻ và đẹp đã khiến nhiều nghề trồng cây nhuộm truyền thống suy tàn: các đồn điền chàm ở Ấn Độ, vùng trồng thiên thảo ở Pháp, Hà Lan. Các nhà máy hoá chất thế kỷ 19 cũng thải nhiều chất độc ra sông, gây ô nhiễm nghiêm trọng, một bài học mà ngành dệt nhuộm toàn cầu vẫn còn đối mặt. Ở Việt Nam, sự xuất hiện của thuốc nhuộm công nghiệp góp phần làm mai một nhiều nghề nhuộm tự nhiên như chàm, củ nâu, mặc nưa (xem danh mục Thuốc nhuộm truyền thống Việt).
Góc nhìn hôm nay: một tai nạn thành công
Perkin được phong tước hiệp sĩ năm 1906, năm kỷ niệm 50 năm phát minh mauveine. Câu chuyện của ông thường được nhắc như ví dụ về giá trị của sự tò mò: một kết quả "thất bại" trong mắt người khác lại trở thành khởi đầu của cả một ngành công nghiệp. Bảo tàng Khoa học ở London lưu giữ một số mẫu mauveine và vải nhuộm thời đầu. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Mauve của Simon Garfield, kể lại chi tiết cuộc đời Perkin và cơn sốt màu tím.
Câu hỏi thường gặp
Thuốc nhuộm tổng hợp đầu tiên là gì?
Là mauveine, do William Henry Perkin tạo ra năm 1856 ở London, được sản xuất công nghiệp từ năm sau. Đây là khởi đầu của ngành thuốc nhuộm tổng hợp.
Perkin phát minh ra mauveine như thế nào?
Perkin, khi đó 18 tuổi, cố tổng hợp thuốc sốt rét quinine từ anilin trong nhựa than đá. Ông thu được cặn đen, hoà vào cồn thì thấy dung dịch tím rực nhuộm lụa rất tốt.
Màu mauve là màu gì?
Mauve là sắc tím hồng nhạt, tên lấy từ tiếng Pháp chỉ hoa cẩm quỳ. Mauveine của Perkin tạo ra cơn sốt thời trang màu này ở châu Âu những năm 1850 – 1860.
Thuốc nhuộm tổng hợp liên quan gì tới y học?
Nhà khoa học Paul Ehrlich nghiên cứu cách thuốc nhuộm bám chọn lọc vào tế bào, vi khuẩn, dẫn tới ý tưởng hoá trị liệu. Nhuộm màu tế bào vẫn là kỹ thuật cơ bản trong xét nghiệm.