Màu nóng là những màu gợi lửa và nắng như đỏ, cam, vàng; màu lạnh là những màu gợi nước, trời, bóng râm như lam, lục lam, tím lam. Trong hội hoạ, màu nóng có xu hướng "tiến lên" phía trước, màu lạnh "lùi" ra xa, nên hoạ sĩ dùng chúng để tạo chiều sâu. Nhưng "nóng" và "lạnh" là tương đối: một màu đỏ ngả tím trông lạnh hơn bên cạnh đỏ cam, và một màu lục ngả vàng trông ấm hơn bên cạnh lục lam.
Chia bánh xe màu làm hai nửa
Trên bánh xe màu, có thể vẽ một đường chia đôi: nửa từ vàng lục qua vàng, cam, đỏ tới đỏ tím là nửa nóng; nửa từ tím qua lam, lam lục tới lục là nửa lạnh. Ranh giới chính xác khác nhau giữa các tài liệu; lục và tím thường được coi là "ở giữa", có thể ấm hoặc lạnh tuỳ chúng ngả về phía nào.
| Nhóm | Màu | Liên tưởng thường gặp |
|---|---|---|
| Nóng | Đỏ, đỏ cam, cam, vàng cam, vàng | Lửa, mặt trời, mùa hè, năng lượng |
| Trung gian | Vàng lục, lục, tím, đỏ tím | Tuỳ sắc ngả |
| Lạnh | Lam lục, lam, lam tím | Nước, trời, băng, bóng râm, đêm |
Như bài về nhiệt độ màu đã kể, có một nghịch lý: trong vật lý, nguồn sáng "nóng" hơn lại cho ánh trắng xanh. Màu nóng, lạnh trong hội hoạ là chuyện cảm nhận và liên tưởng, không phải nhiệt độ vật lý.
Nóng lạnh là tương đối
Mỗi màu đều có phiên bản ấm và phiên bản lạnh. Hoạ sĩ thường có hai loại đỏ trên bảng màu: một đỏ ấm ngả cam (như đỏ cadmium) và một đỏ lạnh ngả tím (như đỏ thẫm alizarin). Tương tự với lam: lam ấm ngả tím (ultramarine) và lam lạnh ngả lục (lam phthalo). Ngay cả xám cũng có xám ấm (ngả nâu) và xám lạnh (ngả lam).
Đặt một màu bên cạnh màu khác sẽ làm nó trông nóng hơn hoặc lạnh hơn. Đây là một trong bảy loại tương phản màu mà Johannes Itten mô tả: tương phản nóng – lạnh. Một mảng tím đặt cạnh đỏ trông lạnh; cùng mảng tím đặt cạnh lam trông ấm.
Màu nóng tiến, màu lạnh lùi
Quan sát cảnh xa như dãy núi, ta thấy núi gần có màu đậm, ấm, rõ nét; núi xa nhạt dần, ngả lam, mờ đi. Lý do là lớp không khí dày giữa ta và núi xa tán xạ ánh sáng xanh (giống lý do bầu trời xanh), phủ lên cảnh một lớp lam nhạt. Leonardo da Vinci đã mô tả hiện tượng này và gọi là "phối cảnh không khí". Hoạ sĩ phong cảnh tận dụng nó: muốn một vật lùi xa, làm nó lạnh hơn, nhạt hơn, kém tương phản; muốn một vật tiến gần, làm nó ấm hơn, đậm hơn, sắc nét hơn.
Trong thiết kế, quy tắc này cũng hữu ích: nút bấm hay chữ quan trọng màu nóng trên nền lạnh sẽ nổi lên rõ ràng.
Ánh sáng ấm, bóng lạnh và ngược lại
Một quy tắc hay được các hoạ sĩ dùng khi vẽ ngoài trời: dưới ánh nắng ấm, phần bóng có xu hướng ngả lạnh (lam, tím), vì bóng nhận ánh sáng chủ yếu từ bầu trời xanh. Dưới ánh sáng lạnh, như ngày âm u hay trong phòng có cửa sổ hướng bắc, bóng lại có thể ngả ấm. Các hoạ sĩ Ấn tượng như Monet nổi tiếng vì vẽ bóng tím, bóng lam thay vì bóng đen hay nâu như truyền thống trước đó, khiến bức tranh tràn ánh sáng. Đây là quan sát kinh nghiệm hữu ích, không phải luật tuyệt đối; luôn nhìn cảnh thật để quyết định.
Màu nóng, lạnh và cảm giác
Nhiều người cảm thấy căn phòng sơn màu ấm ấm cúng hơn, căn phòng màu lạnh thoáng mát hơn. Một số thí nghiệm ghi nhận người ta ước lượng nhiệt độ phòng khác đi một chút theo màu tường hay ánh đèn, nhưng hiệu ứng nhỏ và không nhất quán giữa các nghiên cứu. Các khẳng định mạnh như "màu đỏ làm tăng nhịp tim" hay "màu lam làm giảm huyết áp" cần được nhìn thận trọng; bài về tâm lý màu sắc trong danh mục Màu trong nhà và trang phục phân tích kỹ hơn.
Ở Việt Nam, khí hậu nóng ẩm khiến nhiều gia đình chuộng màu sáng, màu lạnh hoặc trung tính cho tường nhà để tạo cảm giác mát. Đây là lựa chọn hợp lý về cảm nhận, và màu sáng cũng phản xạ nhiệt tốt hơn trên tường ngoài.
Dùng nóng lạnh khi phối màu
- Chọn một "nhiệt độ" chủ đạo: một bức tranh, căn phòng chủ yếu ấm với vài điểm lạnh (hoặc ngược lại) dễ hài hoà hơn là chia đều.
- Dùng nhấn tương phản: một chiếc gối cam trên ghế sofa xanh lam, một bông hoa đỏ giữa vườn lá xanh.
- Phối trang phục theo tông da: người có tông da ấm và tông da lạnh hợp với những nhóm màu khác nhau (xem bài riêng).
- Ánh sáng nhân tạo: đèn vàng ấm làm màu ấm đẹp hơn, làm màu lạnh xỉn đi; đèn trắng lạnh ngược lại.
Góc nhìn hôm nay: bài tập nóng lạnh
Thử vẽ cùng một cảnh đơn giản hai lần: một lần chỉ dùng màu nóng, một lần chỉ dùng màu lạnh. Đặt hai bức cạnh nhau và cảm nhận sự khác biệt. Rồi vẽ lần thứ ba với vật ở gần dùng màu ấm, cảnh xa dùng màu lạnh, để thấy chiều sâu xuất hiện. Khi đi tham quan bảo tàng, hãy để ý cách các hoạ sĩ phong cảnh dùng lam nhạt cho núi xa và cách các hoạ sĩ Ấn tượng vẽ bóng tím. Tài liệu tham khảo: Nghệ thuật màu sắc của Johannes Itten, chương về tương phản nóng – lạnh.
Câu hỏi thường gặp
Màu nóng gồm những màu nào?
Màu nóng thường gồm đỏ, đỏ cam, cam, vàng cam, vàng, gợi lửa và mặt trời. Lục và tím ở giữa, có thể ấm hoặc lạnh tuỳ sắc ngả.
Màu lạnh gồm những màu nào?
Màu lạnh thường gồm lam lục, lam, lam tím, gợi nước, bầu trời và bóng râm.
Vì sao núi xa trông màu xanh?
Lớp không khí dày giữa ta và núi xa tán xạ ánh sáng xanh, phủ lên cảnh một lớp lam nhạt. Leonardo da Vinci gọi đây là phối cảnh không khí.
Màu đỏ có thể là màu lạnh không?
Đỏ luôn thuộc nhóm nóng, nhưng có đỏ ấm ngả cam và đỏ lạnh ngả tím. Đặt cạnh nhau, đỏ ngả tím trông lạnh hơn rõ rệt.