Pha màu sơn, màu nước cơ bản: đỏ + vàng ra cam, vàng + lam ra lục, lam + đỏ ra tím, thêm trắng cho nhạt, thêm màu bổ túc để làm dịu, trộn ba màu cơ bản ra nâu hoặc xám. Nhưng kết quả thực tế phụ thuộc rất nhiều vào loại đỏ, loại lam, loại vàng bạn có: lam ngả lục trộn vàng chanh ra lục tươi, còn lam ngả tím trộn vàng ấm lại ra lục ô liu xỉn. Bài này đưa ra bảng pha màu thực hành và những mẹo để tránh pha ra màu "bùn".
Bảng pha màu cơ bản
| Pha | Ra | Mẹo |
|---|---|---|
| Đỏ + vàng | Cam | Nhiều vàng ra vàng cam, nhiều đỏ ra đỏ cam |
| Vàng + lam | Lục | Bắt đầu bằng vàng, thêm lam từng chút, vì lam rất mạnh |
| Lam + đỏ | Tím | Dùng đỏ ngả tím và lam ngả tím để tím trong; đỏ cam sẽ cho tím xỉn |
| Màu bất kỳ + trắng | Màu nhạt, pastel | Thêm màu vào trắng, không thêm trắng vào màu, để tiết kiệm |
| Màu + màu bổ túc | Màu dịu hơn, tiến về xám, nâu | Lượng nhỏ làm dịu; lượng bằng nhau ra xám nâu |
| Đỏ + vàng + lam | Nâu hoặc xám đậm | Đổi tỉ lệ để ra nâu ấm hay xám lạnh |
| Cam + một chút lam | Nâu | Cách nhanh nhất để có nâu đất |
| Lam đậm + nâu đỏ | Gần đen, rất sâu | Thay cho đen tuýp, cho "đen có màu" |
Vì sao lục của bạn bị xỉn
Đây là thắc mắc phổ biến nhất của người mới vẽ. Mỗi màu "cơ bản" trong tuýp thực ra không thuần: đỏ có loại ngả cam, có loại ngả tím; lam có loại ngả lục, có loại ngả tím; vàng có loại ngả lục (vàng chanh), có loại ngả cam (vàng đậm). Khi pha, những "tạp chất" này cộng vào nhau:
- Lục tươi: dùng vàng chanh (ngả lục) + lam ngả lục (như lam phthalo, lam cerulean). Hai màu đều nghiêng về lục nên kết quả tươi.
- Lục xỉn, ô liu: dùng vàng đậm (ngả cam, chứa chút đỏ) + lam ngả tím (ultramarine, chứa chút đỏ). Hai "chút đỏ" là màu bổ túc của lục, làm lục xỉn đi. Không phải sai, chỉ là ra một sắc khác, rất hợp vẽ cây lá tự nhiên.
Tương tự cho tím và cam. Vì vậy hoạ sĩ thường dùng bảng màu "hai đỏ, hai vàng, hai lam": một phiên bản ấm, một phiên bản lạnh của mỗi màu, để pha được cả màu tươi lẫn màu dịu.
Tránh pha ra màu bùn
- Pha ít màu: mỗi lần pha không quá hai, ba màu. Càng nhiều màu, càng dễ ra nâu xám đục.
- Rửa cọ sạch: cọ còn dính màu cũ là thủ phạm hàng đầu của màu bẩn.
- Đừng pha quá kỹ: trong sơn dầu, sơn acrylic, đôi khi để màu trộn chưa đều trên tranh tạo hiệu ứng sống động hơn.
- Cẩn thận với đen: thêm đen làm tối nhưng cũng làm màu chết, đặc biệt với vàng (vàng thêm đen ra lục ô liu chứ không ra vàng đậm). Muốn tối một màu, thử thêm màu bổ túc hoặc màu cùng họ đậm hơn.
- Thử trên giấy nháp: luôn quẹt thử trước khi vẽ lên tranh, nhất là với màu nước khô đi sẽ nhạt hơn lúc ướt.
Màu nước khác màu bột, sơn dầu thế nào
| Chất liệu | Làm nhạt bằng | Đặc điểm khi pha |
|---|---|---|
| Màu nước | Nước (giấy trắng lộ ra) | Trong suốt; chồng lớp là pha quang học; khô nhạt hơn khi ướt |
| Màu bột (gouache), poster | Trắng | Đục, phủ tốt; khô có thể đậm hoặc nhạt hơn khi ướt |
| Acrylic | Trắng hoặc chất làm loãng | Khô nhanh, khô hơi tối hơn khi ướt |
| Sơn dầu | Trắng | Khô chậm, dễ trộn trên tranh, màu ổn định |
Với màu nước, "trắng" là màu giấy. Muốn có chỗ sáng nhất, phải chừa giấy từ đầu. Hoạ sĩ màu nước còn pha bằng cách phủ lớp mỏng chồng lên nhau sau khi lớp dưới khô: lớp vàng mỏng phủ lên lớp lam khô cho lục trong trẻo hơn trộn trực tiếp.
Bảng màu hạn chế: ít màu, nhiều sắc
Nhiều hoạ sĩ chọn bảng màu rất ít màu để tranh thống nhất. Một ví dụ nổi tiếng là bảng màu thường gắn với tên hoạ sĩ Thuỵ Điển Anders Zorn: chỉ gồm vàng đất (ochre vàng), đỏ son, đen và trắng. Với bốn màu đó, ông vẽ được những bức chân dung có da người ấm áp đầy sắc độ, vì đen pha trắng cho xám ngả lam, đóng vai "màu lạnh". Người học vẽ có thể thử bảng màu này để luyện mắt nhìn độ sáng và nhiệt độ màu.
An toàn khi dùng màu
Một số chất màu nghệ thuật chứa kim loại như cadmium, cô-ban; nhà sản xuất thường ghi cảnh báo trên tuýp. Không ăn uống khi vẽ, không ngậm cọ, rửa tay sau khi vẽ, không đổ nước rửa cọ sơn dầu ra cống, và với trẻ em chỉ dùng màu có ghi rõ an toàn cho trẻ. Dung môi pha sơn dầu cần dùng nơi thoáng khí.
Góc nhìn hôm nay: làm một bảng pha màu
Cách học pha màu hiệu quả nhất là làm "bảng lưới pha màu": kẻ một bảng, hàng ngang và hàng dọc đều ghi các màu bạn có, ở mỗi ô pha hai màu tương ứng theo tỉ lệ một – một. Bạn sẽ có một bảng tra cứu riêng cho bộ màu của mình, có giá trị hơn mọi bảng in sẵn. Các sách dạy vẽ màu nước, sơn dầu cơ bản và cuốn Nghệ thuật màu sắc của Johannes Itten là nguồn tham khảo tốt.
Câu hỏi thường gặp
Pha màu gì ra màu nâu?
Pha cam với một chút lam, hoặc trộn ba màu đỏ, vàng, lam. Thay đổi tỉ lệ để ra nâu ấm (nhiều đỏ, vàng) hay nâu lạnh (nhiều lam).
Vì sao pha vàng với xanh ra màu lục xỉn?
Vì loại vàng hoặc lam bạn dùng có ngả đỏ, mà đỏ là màu bổ túc của lục, làm lục xỉn đi. Dùng vàng chanh với lam ngả lục để có lục tươi.
Pha màu gì ra màu tím đẹp?
Dùng đỏ ngả tím (như đỏ thẫm) với lam ngả tím (như ultramarine). Nếu dùng đỏ ngả cam, tím sẽ xỉn và ngả nâu.
Có nên dùng màu đen để làm tối màu không?
Dùng được nhưng dễ làm màu chết, đặc biệt với vàng. Thử làm tối bằng màu bổ túc hoặc màu cùng họ đậm hơn để giữ sức sống cho màu.