Có năm cách phối màu cơ bản dựa trên bánh xe màu: phối đơn sắc (một màu với nhiều sắc độ), phối tương đồng (các màu kề nhau), phối bổ túc (hai màu đối diện), phối bổ túc tách (một màu với hai màu kề màu đối diện), và phối bộ ba (ba màu cách đều). Mỗi cách cho một cảm giác khác: êm dịu, hài hoà, rực rỡ hay cân bằng. Nắm được năm cách này, bạn có thể phối màu cho bức tranh, tấm thiệp, căn phòng hay bộ quần áo một cách có chủ đích.
Bảng tóm tắt các cách phối
| Cách phối | Chọn màu trên bánh xe | Cảm giác | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Đơn sắc | Một màu, thay đổi đậm nhạt | Tinh tế, thống nhất, yên tĩnh | Xanh navy, xanh lam, xanh da trời, xanh nhạt |
| Tương đồng | Hai tới bốn màu kề nhau | Hài hoà, tự nhiên | Vàng, vàng cam, cam (hoàng hôn) |
| Bổ túc | Hai màu đối diện | Tương phản mạnh, nổi bật | Lam và cam; đỏ và lục |
| Bổ túc tách | Một màu và hai màu kề bên màu đối diện | Tương phản nhưng dịu hơn | Lam với vàng cam và đỏ cam |
| Bộ ba | Ba màu cách đều nhau | Rực rỡ, cân bằng, vui | Đỏ, vàng, lam; cam, lục, tím |
| Bộ bốn (hình chữ nhật) | Hai cặp bổ túc | Phong phú, khó cân bằng | Lam, cam, đỏ, lục |
Phối đơn sắc: an toàn mà không nhàm
Chọn một màu rồi thay đổi độ sáng (thêm trắng, thêm đen) và độ bão hoà (thêm xám). Cách này gần như không bao giờ "sai", nên rất hợp cho người mới. Để tránh nhàm, cần tạo đủ khác biệt về đậm nhạt và thêm chất liệu, hoạ tiết. Tranh thuỷ mặc chỉ dùng mực đen với nhiều sắc độ là một ví dụ cực đoan và tuyệt đẹp của phối đơn sắc.
Phối tương đồng: như thiên nhiên
Các màu kề nhau trên bánh xe thường đi cùng nhau trong tự nhiên: lá cây có đủ sắc vàng lục, lục, lam lục; hoàng hôn có vàng, cam, đỏ. Phối tương đồng vì vậy tạo cảm giác tự nhiên, dễ chịu. Mẹo: chọn một màu chủ đạo chiếm phần lớn, một màu hỗ trợ, một màu nhấn nhỏ, đều nằm trong cùng một vùng của bánh xe. Tránh dùng các màu kề nhau có độ đậm nhạt giống hệt nhau, vì chúng dễ hoà lẫn thành một mảng nhoè.
Phối bổ túc: làm nhau rực lên
Hai màu đối diện đặt cạnh nhau làm nhau trông rực rỡ hơn, hiện tượng mà nhà hoá học Chevreul đã nghiên cứu năm 1839 trong luật tương phản đồng thời. Các hoạ sĩ dùng điều này rất nhiều: Van Gogh đặt những mảng cam bên cạnh lam trong Đêm đầy sao và các bức chân dung, tạo cảm giác rung động. Trong đời sống, poster phim, bao bì sản phẩm cũng hay dùng cặp lam – cam để hút mắt.
Nhược điểm: dùng hai màu bổ túc rực với lượng bằng nhau dễ gây chói, "đánh nhau". Cách khắc phục: một màu chiếm nhiều, màu kia chiếm ít; hoặc giảm độ bão hoà của một trong hai; hoặc thêm nhiều mảng trung tính (trắng, xám, be) làm vùng nghỉ cho mắt.
Phối bổ túc tách: tương phản mà mềm
Thay vì lấy đúng màu đối diện, lấy hai màu ở hai bên màu đối diện. Ví dụ màu chính là lam, màu đối diện là cam, thì dùng lam với vàng cam và đỏ cam. Cách này giữ được sự sống động của tương phản nhưng bớt gắt, dễ cân bằng hơn phối bổ túc thuần, nên được nhiều nhà thiết kế ưa dùng.
Phối bộ ba: vui và đầy năng lượng
Ba màu cách đều nhau trên bánh xe tạo nên sự cân bằng rực rỡ. Bộ đỏ – vàng – lam là bộ ba cổ điển, hay gặp trong đồ chơi trẻ em, tranh của hoạ sĩ Piet Mondrian. Bộ cam – lục – tím mềm hơn, hơi lạ mắt. Để không bị rối, thường để một màu làm chủ đạo, hai màu kia làm phụ và nhấn, và giảm độ bão hoà của một số mảng.
Quy tắc chung để phối màu dễ thành công
- Định tỉ lệ: quy tắc 60 – 30 – 10 (60% màu chủ đạo, 30% màu phụ, 10% màu nhấn) giúp tránh việc các màu "tranh giành". Bài về quy tắc 60-30-10 trong danh mục Màu trong nhà kể kỹ hơn.
- Chú ý đậm nhạt: phối màu đẹp không chỉ ở sắc mà ở độ sáng tối. Chụp ảnh đen trắng bảng phối màu để kiểm tra: nếu mọi thứ thành một mảng xám đều, cần tăng tương phản sáng tối.
- Dùng màu trung tính: trắng, đen, xám, be, nâu giúp các màu nổi bật mà không rối.
- Xem trong ánh sáng thật: màu trên màn hình khác màu trên vải, trên tường; luôn thử mẫu thật.
Góc nhìn hôm nay: luyện mắt phối màu
Một bài tập hay: chụp ảnh những thứ bạn thấy đẹp (một góc phố, bông hoa, bức tranh), rồi dùng ứng dụng trích màu để lấy ra năm màu chính. Đặt chúng lên bánh xe màu và xem chúng thuộc cách phối nào. Dần dần bạn sẽ thấy những bố cục màu đẹp quanh mình đều theo các nguyên tắc trên, dù người tạo ra chúng có thể không nghĩ tới bánh xe màu. Đọc thêm Tương tác của màu sắc của Josef Albers để hiểu rằng màu luôn thay đổi theo màu đứng cạnh nó.
Câu hỏi thường gặp
Màu bổ túc là gì?
Là hai màu nằm đối diện nhau trên bánh xe màu, như đỏ và lục, lam và cam, vàng và tím. Đặt cạnh nhau, chúng làm nhau trông rực rỡ hơn.
Phối màu tương đồng là gì?
Là dùng hai tới bốn màu kề nhau trên bánh xe màu, như vàng, vàng cam, cam. Cách phối này tạo cảm giác hài hoà, tự nhiên.
Bộ ba màu là gì?
Là ba màu cách đều nhau trên bánh xe màu, như đỏ, vàng, lam hoặc cam, lục, tím. Cách phối này rực rỡ, cân bằng và nhiều năng lượng.
Làm sao để phối màu bổ túc không bị chói?
Để một màu chiếm phần lớn và màu kia chỉ làm điểm nhấn, giảm độ bão hoà của một trong hai, và thêm các mảng trung tính như trắng, xám, be.