Mỗi màu được mô tả bằng ba thuộc tính: sắc (hue, tức màu gì: đỏ, lam, lục…), độ sáng (value hay lightness, tức sáng hay tối) và độ bão hoà (saturation hay chroma, tức tươi rực hay xỉn xám). Một màu hồng phấn, một màu đỏ đô và một màu đỏ tươi có cùng sắc đỏ nhưng khác độ sáng và độ bão hoà. Hiểu ba thuộc tính này giúp pha màu chính xác, phối màu đẹp hơn và gọi tên màu rõ ràng hơn nhiều so với chỉ nói "đỏ" hay "xanh".
Sắc: màu nằm ở đâu trên bánh xe
Sắc là thuộc tính ta gọi tên đầu tiên: đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím. Trên bánh xe màu, sắc là vị trí theo chiều vòng tròn. Trong các phần mềm đồ hoạ, sắc thường được biểu diễn bằng góc từ 0 đến 360 độ: 0 độ là đỏ, 120 độ là lục, 240 độ là lam (theo bánh xe RGB). Hai màu cùng sắc dù sáng tối khác nhau vẫn thuộc cùng "họ".
Độ sáng: thuộc tính quan trọng nhất mà ít người để ý
Độ sáng cho biết màu gần trắng hay gần đen. Hoạ sĩ thường nói: "Màu sắc làm người ta chú ý, nhưng độ sáng mới làm nên hình." Một bức tranh có đậm nhạt tốt vẫn đọc được rõ khi chuyển sang ảnh đen trắng; một bức tranh nhiều màu nhưng đậm nhạt đều nhau sẽ trông phẳng và rối.
Mỗi sắc có độ sáng "tự nhiên" khác nhau khi ở trạng thái rực nhất: vàng tươi rất sáng, tím tươi rất tối. Đó là lý do chữ vàng trên nền trắng khó đọc, còn chữ tím trên nền trắng lại rõ.
- Thêm trắng (tint): màu sáng lên, nhạt đi, ra các màu pastel. Đỏ thêm trắng thành hồng.
- Thêm đen (shade): màu tối đi. Đỏ thêm đen thành đỏ đô, nâu đỏ.
- Thêm xám (tone): màu dịu lại, xỉn đi, giữ độ sáng gần như cũ.
Độ bão hoà: tươi rực hay xỉn xám
Độ bão hoà cho biết màu "thuần" tới đâu. Màu bão hoà cao là màu rực, như màu cờ đuôi nheo, màu đèn neon. Màu bão hoà thấp gần với xám, như màu đá, màu rêu, màu vải bạc. Trong thiên nhiên, phần lớn màu sắc có độ bão hoà thấp đến trung bình; những màu rực nhất thường là hoa, chim, côn trùng, những thứ "muốn được nhìn thấy".
Trong hội hoạ, cách giảm độ bão hoà tự nhiên nhất không phải thêm xám có sẵn mà là pha một chút màu bổ túc: lục thêm chút đỏ sẽ xỉn đi đẹp hơn là thêm xám, vì nó vẫn giữ được chiều sâu.
Hệ màu Munsell: đo màu bằng ba con số
Đầu thế kỷ 20, hoạ sĩ và nhà giáo người Mỹ Albert H. Munsell xây dựng một hệ thống mô tả màu bằng ba trục: Hue (sắc), Value (độ sáng, từ 0 đen tới 10 trắng) và Chroma (độ bão hoà, từ 0 xám trở lên). Ông công bố hệ thống trong cuốn A Color Notation năm 1905. Điểm hay của Munsell là các bước trong hệ thống cách đều nhau theo cảm nhận của mắt người, nên rất hữu ích cho khoa học. Hệ Munsell đến nay vẫn được dùng trong nhiều ngành: phân loại màu đất trong nông nghiệp và khảo cổ, kiểm tra màu trong công nghiệp, nghiên cứu thị giác.
| Thuộc tính | Tiếng Anh | Câu hỏi trả lời | Ví dụ cùng sắc đỏ |
|---|---|---|---|
| Sắc | Hue | Màu gì? | Đỏ |
| Độ sáng | Value, Lightness | Sáng hay tối? | Hồng phấn (sáng) – đỏ đô (tối) |
| Độ bão hoà | Saturation, Chroma | Tươi hay xỉn? | Đỏ tươi (rực) – đỏ gạch xỉn (dịu) |
HSL và HSB trên máy tính
Các phần mềm thiết kế thường cho chọn màu theo HSL (Hue, Saturation, Lightness) hoặc HSB/HSV (Hue, Saturation, Brightness/Value). Chúng gần với cách con người nghĩ về màu hơn mã RGB: muốn màu nhạt hơn thì tăng L, muốn dịu hơn thì giảm S, muốn đổi màu thì xoay H. Lưu ý độ sáng trong HSL, HSB là con số tính toán, không hoàn toàn khớp với cảm nhận: vàng và lam cùng giá trị L trên máy tính nhưng mắt người thấy vàng sáng hơn nhiều. Các hệ màu khoa học như CIELAB khắc phục điều này, dùng trong in ấn và kiểm soát chất lượng.
Ứng dụng: ba thuộc tính trong đời sống
- Chọn sơn nhà: bảng màu sơn thường xếp mỗi dải cùng sắc từ nhạt tới đậm. Chọn sắc bạn thích trước, rồi chọn độ sáng phù hợp với diện tích và ánh sáng phòng.
- Phối quần áo: hai món cùng sắc nhưng khác độ sáng (áo xanh nhạt, quần xanh đậm) luôn hợp nhau.
- Thiết kế: chữ và nền cần chênh độ sáng đủ lớn để dễ đọc, bất kể sắc gì (xem bài về độ tương phản).
- Chụp ảnh: tăng giảm "độ bão hoà" hay "độ rực" trong ứng dụng chỉnh ảnh chính là thay đổi thuộc tính thứ ba.
Góc nhìn hôm nay: bài tập thang xám
Bài tập kinh điển của các trường mỹ thuật: vẽ một dải chín ô từ trắng tới đen với các bước đều nhau, chỉ dùng màu đen và trắng (hoặc bút chì). Sau đó, với một màu bất kỳ, thử pha để khớp từng ô xám về độ sáng. Bạn sẽ ngạc nhiên vì khó đoán độ sáng của màu tới mức nào. Một mẹo hay: nheo mắt khi nhìn, mắt sẽ bớt thấy sắc và thấy rõ độ sáng hơn. Người muốn học sâu có thể tìm tài liệu về hệ Munsell và cuốn Tương tác của màu sắc của Josef Albers.
Câu hỏi thường gặp
Ba thuộc tính của màu là gì?
Là sắc (màu gì), độ sáng (sáng hay tối) và độ bão hoà (tươi rực hay xỉn xám). Mỗi màu có thể mô tả bằng ba thuộc tính này.
Độ bão hoà màu là gì?
Là mức độ thuần, tươi của màu. Màu bão hoà cao là màu rực như đỏ tươi; màu bão hoà thấp gần xám như đỏ gạch xỉn.
Hệ màu Munsell là gì?
Là hệ thống mô tả màu bằng sắc, độ sáng và độ bão hoà, do Albert Munsell công bố năm 1905. Các bước trong hệ cách đều theo cảm nhận mắt người, dùng nhiều trong khoa học và công nghiệp.
Vì sao chữ vàng trên nền trắng khó đọc?
Vì vàng tươi có độ sáng gần với trắng. Dễ đọc hay không phụ thuộc chủ yếu vào chênh lệch độ sáng giữa chữ và nền, không phụ thuộc vào sắc.