Ngay trong thế kỷ 21, con người vẫn tạo ra những "màu mới". Năm 2009, nhóm của giáo sư Mas Subramanian ở Đại học Bang Oregon (Mỹ) tình cờ tìm ra xanh YInMn, chất màu xanh lam vô cơ mới đầu tiên sau khoảng hai thế kỷ. Năm 2014, công ty Surrey NanoSystems (Anh) giới thiệu Vantablack, vật liệu đen hấp thụ gần như toàn bộ ánh sáng. Và năm 2025, các nhà khoa học ở Đại học California, Berkeley còn mô tả một cảm giác màu "chưa ai từng thấy" bằng cách chiếu laser vào từng tế bào nón.
Xanh YInMn: một tai nạn đẹp
Năm 2009, nhóm nghiên cứu của Mas Subramanian đang tìm vật liệu mới cho ngành điện tử. Một nghiên cứu sinh, Andrew Smith, nung một hỗn hợp ôxít của ba nguyên tố ytri (Y), indi (In) và mangan (Mn) ở nhiệt độ cao, và lấy ra khỏi lò một chất bột màu xanh lam rực. Subramanian nhận ra ngay đây là điều đặc biệt: các chất màu xanh lam vô cơ bền, an toàn rất hiếm, và lần gần nhất có một chất màu như vậy được tìm ra là cô-ban xanh đầu thế kỷ 19. Tên chất màu ghép từ ký hiệu ba nguyên tố: YInMn.
| Tính chất | Xanh YInMn |
|---|---|
| Màu | Xanh lam rực, gần với ultramarine nhưng tươi hơn |
| Độ bền | Rất bền với nhiệt, ánh sáng, axit, không phai |
| Độ an toàn | Được đánh giá ít độc hơn nhiều chất màu xanh cũ như xanh cô-ban, xanh Phổ |
| Đặc điểm khác | Phản xạ mạnh tia hồng ngoại, giúp bề mặt sơn mát hơn |
| Hạn chế | Giá cao vì indi là kim loại đắt |
Xanh YInMn được thương mại hoá từ năm 2016 cho sơn công nghiệp, sau đó có cả màu vẽ nghệ thuật. Năm 2017, một hãng bút màu lớn ở Mỹ giới thiệu sắc bút sáp lấy cảm hứng từ YInMn, giúp câu chuyện màu xanh mới được trẻ em biết đến. Nhóm Subramanian sau đó còn tìm ra nhiều chất màu khác bằng cách thay thế nguyên tố trong cùng cấu trúc tinh thể.
Vantablack: đen như một lỗ thủng
Vantablack là lớp phủ gồm hàng tỉ ống nano cacbon dựng đứng, sít nhau như một cánh rừng siêu nhỏ. Ánh sáng chiếu vào bị "lạc" giữa các ống, phản xạ qua lại cho tới khi bị hấp thụ hết. Phiên bản ban đầu được công bố hấp thụ khoảng 99,96% ánh sáng nhìn thấy. Một vật phủ Vantablack trông như mất hẳn hình khối: một tấm giấy nhàu hay một bức tượng có đường cong đều trông như một mảng đen phẳng lì, như một lỗ hổng trong không gian.
Vantablack ban đầu được phát triển cho ứng dụng khoa học và kỹ thuật, như giảm ánh sáng lạc trong kính thiên văn, thiết bị quang học, cảm biến vệ tinh. Nó không phải là sơn thông thường: phải được "trồng" trên bề mặt trong buồng phản ứng đặc biệt, và rất dễ hỏng khi chạm vào.
Cuộc tranh cãi về "màu đen độc quyền"
Năm 2016, nhà điêu khắc Anish Kapoor ký thoả thuận giành quyền sử dụng độc quyền Vantablack (phiên bản phun) trong lĩnh vực nghệ thuật. Nhiều nghệ sĩ phản đối, cho rằng không ai nên độc quyền một màu. Nghệ sĩ người Anh Stuart Semple đáp lại bằng cách tạo ra "màu hồng hồng nhất" (Pinkest Pink) và bán cho mọi người trừ Kapoor, sau đó phát triển các loại sơn đen siêu đen của riêng mình cho mọi nghệ sĩ. Câu chuyện trở thành một cuộc tranh luận thú vị về quyền sở hữu vật liệu trong nghệ thuật.
Năm 2019, các kỹ sư ở Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) công bố một vật liệu ống nano cacbon còn đen hơn, hấp thụ trên 99,99% ánh sáng, và trưng bày một viên kim cương phủ vật liệu này trông như biến mất.
"Olo": một màu chỉ thấy được nhờ laser
Năm 2025, một nhóm nghiên cứu ở Đại học California, Berkeley công bố một thí nghiệm khác thường. Bình thường, ánh sáng nào cũng kích thích nhiều loại tế bào nón cùng lúc, vì vùng nhạy của chúng chồng lấn. Nhóm nghiên cứu dùng một hệ thống laser chính xác để chỉ kích thích riêng các tế bào nón M (nhạy bước sóng trung bình) trên một vùng nhỏ võng mạc. Những người tham gia mô tả thấy một sắc xanh lục lam bão hoà tới mức không màu nào ngoài đời so được. Nhóm đặt tên cho cảm giác màu này là "olo".
Đây là một thí nghiệm trong phòng thí nghiệm với rất ít người tham gia, không phải một chất màu có thể mua. Nó cho thấy giới hạn của những màu ta thấy hằng ngày không nằm ở thế giới bên ngoài mà ở cách ba loại nón của ta chồng lấn nhau.
Dòng thời gian những màu "mới"
| Năm | Màu hoặc vật liệu |
|---|---|
| Khoảng 1704 – 1706 | Xanh Phổ |
| 1802 | Xanh cô-ban được chế tạo ở Pháp |
| 1856 | Mauveine, thuốc nhuộm tổng hợp đầu tiên |
| Thập niên 1920 | Trắng titan phổ biến |
| 2009 | Xanh YInMn |
| 2014 | Vantablack |
| 2019 | Vật liệu siêu đen của MIT |
| 2025 | Thí nghiệm "olo" ở Berkeley |
Góc nhìn hôm nay: vì sao vẫn còn màu mới
Những màu mới không nhất thiết là sắc chưa ai thấy, mà là cách mới để tạo ra màu: bền hơn, an toàn hơn, rẻ hơn hoặc cực đoan hơn. Chúng có ứng dụng thật: sơn phản xạ nhiệt giúp nhà mát hơn, vật liệu siêu đen giúp kính thiên văn nhìn rõ hơn. Người quan tâm có thể theo dõi các bài phổ biến khoa học về vật liệu màu, hoặc tìm đọc phỏng vấn giáo sư Mas Subramanian, người kể lại câu chuyện tình cờ tìm ra xanh YInMn một cách rất cuốn hút.
Câu hỏi thường gặp
Màu xanh YInMn là gì?
Là chất màu xanh lam vô cơ mới do nhóm của giáo sư Mas Subramanian ở Đại học Bang Oregon tìm ra năm 2009, gồm ôxít ytri, indi và mangan. Nó rất bền, ít độc và phản xạ tia hồng ngoại.
Vantablack là gì?
Là lớp phủ gồm hàng tỉ ống nano cacbon dựng đứng, hấp thụ gần như toàn bộ ánh sáng, khiến vật thể trông như mảng đen phẳng không hình khối. Nó được công bố năm 2014.
Vì sao Vantablack gây tranh cãi trong giới nghệ thuật?
Năm 2016, nhà điêu khắc Anish Kapoor giành quyền độc quyền dùng một phiên bản Vantablack trong nghệ thuật. Nhiều nghệ sĩ phản đối việc độc quyền một màu, và Stuart Semple tạo ra các loại sơn thay thế cho mọi người.
Màu "olo" là gì?
Là tên một cảm giác màu xanh lục lam cực kỳ bão hoà mà người tham gia thí nghiệm ở Berkeley năm 2025 mô tả khi chỉ tế bào nón M được kích thích bằng laser. Nó không phải chất màu có thể mua.