Màu xanh lá có độc: xanh Scheele, xanh Paris và thạch tín thế kỷ 19

Thế kỷ 19, châu Âu say mê một sắc xanh lá rực rỡ chưa từng có, dùng cho giấy dán tường, váy áo, hoa giả, đồ chơi. Sắc xanh ấy, gồm "xanh Scheele" (1775) và "xanh Paris" hay "xanh ngọc lục bảo" (1814), được làm từ hợp chất đồng và asen, tức thạch tín. Hàng nghìn người, từ thợ làm hoa giả tới trẻ em trong những căn phòng dán giấy xanh, đã bị nhiễm độc. Đây là một trong những chương đen tối nhất của lịch sử màu sắc.

Vì sao màu xanh lá từng khó làm

Nghe lạ, nhưng trước thế kỷ 18, một màu xanh lá đẹp và bền là thứ hiếm. Lá cây xanh nhờ diệp lục, nhưng diệp lục phân huỷ nhanh, không làm thuốc nhuộm bền được. Thợ nhuộm thường phải nhuộm vải hai lần: một lần xanh lam (chàm, tùng lam) và một lần vàng (cỏ mộc tê, nghệ), và màu xanh thu được dễ phai không đều. Hoạ sĩ dùng lục đồng (verdigris, gỉ đồng), có màu đẹp nhưng dễ đổi màu, ăn mòn các chất khác, hoặc đất xanh (terre verte) màu nhạt, xỉn. Vì vậy, khi một màu xanh lá rực, rẻ xuất hiện, nó lập tức được đón nhận.

Xanh Scheele và xanh Paris

Năm 1775, nhà hoá học Thuỵ Điển Carl Wilhelm Scheele tạo ra một chất màu xanh lá tươi từ đồng và asen, sau gọi là xanh Scheele. Màu này rẻ, dễ làm, nhanh chóng được dùng khắp nơi. Năm 1814, các nhà sản xuất ở Đức phát triển một hợp chất đồng – asen khác, bền và rực hơn, được biết đến với nhiều tên: xanh Paris, xanh ngọc lục bảo (emerald green), xanh Schweinfurt.

Thạch tín trên tường nhà và trên váy áo

Thời Victoria ở Anh, giấy dán tường xanh lá là mốt. Hàng loạt giấy dán tường được in bằng xanh asen. Trong phòng ẩm, nấm mốc có thể chuyển hoá asen thành khí độc, và bụi giấy bong tróc cũng chứa asen. Nhiều báo cáo y khoa thời đó ghi nhận trẻ em ốm yếu, có trường hợp tử vong, trong những căn phòng dán giấy xanh, dù lúc đầu nguyên nhân không được xác định rõ.

Váy áo nhuộm xanh asen, hoa giả, lá giả trang trí mũ và tóc cũng phổ biến. Người chịu thiệt nhiều nhất là công nhân: thợ làm hoa giả phải nhúng tay vào bột màu, hít bụi cả ngày, bị lở loét, nôn mửa, có người chết. Năm 1862, tạp chí Punch đăng tranh biếm hoạ "Điệu valse thạch tín" vẽ một bộ xương mời một bộ xương khác khiêu vũ, châm biếm thời trang chết người.

Một chi tiết lịch sử thú vị: gia đình nhà thiết kế nổi tiếng William Morris giàu lên nhờ một mỏ đồng và asen lớn ở Devon, và một số mẫu giấy dán tường đời đầu của Morris dùng chất màu chứa asen. Về sau, dưới áp lực dư luận, các nhà sản xuất dần chuyển sang chất màu không asen.

Napoleon và căn phòng xanh trên đảo Saint Helena

Napoleon Bonaparte qua đời năm 1821 khi bị lưu đày trên đảo Saint Helena. Các phân tích tóc của ông trong thế kỷ 20 cho thấy hàm lượng asen cao, và một giả thuyết nổi tiếng cho rằng giấy dán tường xanh asen trong nơi ở ẩm thấp của ông là một nguồn phơi nhiễm. Tuy nhiên, nguyên nhân tử vong chính thức thường được ghi là ung thư dạ dày, và nhiều nhà nghiên cứu cho rằng asen trong tóc phản ánh mức phơi nhiễm phổ biến thời đó hơn là bằng chứng bị đầu độc. Đây vẫn là một câu chuyện còn tranh cãi, nên nhắc tới với sự thận trọng.

Từ bài học tới quy định

Cuối thế kỷ 19, nhờ báo chí, các nhà khoa học và các chiến dịch của bác sĩ, công chúng hiểu rõ hơn về độc tính của xanh asen. Nhiều nước dần đưa ra quy định hạn chế asen trong giấy dán tường, đồ chơi, thực phẩm. Xanh Paris sau đó còn được dùng một thời gian như thuốc trừ sâu, trước khi bị thay thế. Ngày nay, các chất màu chứa kim loại nặng trong đồ dùng tiêu dùng chịu quy định nghiêm ngặt ở nhiều nước.

Góc nhìn hôm nay: an toàn với đồ cổ

Một số sách cổ thế kỷ 19 bọc vải hoặc giấy màu xanh lá đậm đã được phát hiện có chứa asen; một số thư viện trên thế giới đã kiểm tra và cách ly những cuốn sách này, khuyến cáo đeo găng tay khi xử lý. Người sưu tầm sách cổ, giấy dán tường cổ, đồ chơi cổ có màu xanh lá rực nên cẩn thận, không để trẻ em chơi, rửa tay sau khi cầm, và hỏi ý kiến chuyên gia bảo tồn. Người muốn đọc thêm có thể tìm các bài viết về "xanh asen" của các bảo tàng và thư viện lớn, hoặc cuốn Bitten by Witch Fever của Lucinda Hawksley về giấy dán tường asen thời Victoria.