Quy ước "hồng cho con gái, xanh cho con trai" mới phổ biến rộng rãi từ khoảng giữa thế kỷ 20, chủ yếu bắt đầu ở Mỹ, rồi lan ra thế giới qua quần áo, đồ chơi và quảng cáo. Trước đó, trẻ nhỏ ở phương Tây, cả trai lẫn gái, thường mặc váy trắng; và có tài liệu đầu thế kỷ 20 còn khuyên ngược lại: hồng cho bé trai, xanh cho bé gái. Màu sắc theo giới tính là sản phẩm của văn hoá và thị trường, không phải bản năng có sẵn.
Trước thế kỷ 20: trẻ con mặc trắng
Ở châu Âu và Mỹ thế kỷ 18 – 19, trẻ nhỏ của cả hai giới thường mặc váy trắng bằng vải bông, kéo dài tới khi bé được khoảng năm, sáu tuổi. Màu trắng có lý do rất thực tế: vải trắng dễ tẩy giặt bằng cách luộc và tẩy trắng, trong khi thuốc nhuộm màu thời đó dễ phai khi giặt nhiều. Bé trai thường được cắt tóc và mặc quần lần đầu khi lên khoảng năm, sáu tuổi, một nghi thức gọi là "breeching" ở Anh.
Ở thế kỷ 18, màu hồng còn là màu thời thượng của cả nam lẫn nữ trong giới quý tộc châu Âu. Các quý ông mặc áo gấm hồng, và sắc hồng được ưa chuộng trong đồ sứ, nội thất Pháp thời đó.
Đầu thế kỷ 20: hồng cho bé trai?
Nhà sử học Jo B. Paoletti, người dành nhiều năm nghiên cứu lịch sử quần áo trẻ em ở Mỹ, ghi nhận rằng đầu thế kỷ 20, khi quần áo trẻ em màu pastel bắt đầu phổ biến, chưa có quy ước thống nhất. Một tạp chí thương mại về đồ trẻ em năm 1918 đã viết rằng quy tắc được chấp nhận chung là hồng cho bé trai, xanh cho bé gái, với lý do hồng là màu mạnh mẽ, quyết đoán hơn, còn xanh thì tinh tế, thanh nhã hơn. Các khảo sát cửa hàng ở Mỹ thập niên 1920 – 1930 cho thấy các nơi khác nhau theo các quy ước khác nhau.
Câu trích năm 1918 hay bị lan truyền như bằng chứng rằng "ngày xưa hồng là màu con trai". Cách hiểu chính xác hơn là: thời đó chưa có quy tắc cố định, và có nơi, có tài liệu khuyên ngược với ngày nay.
Giữa thế kỷ 20: quy ước định hình
Từ khoảng thập niên 1940 – 1950, các nhà sản xuất và cửa hàng ở Mỹ dần thống nhất: hồng cho bé gái, xanh cho bé trai. Không có một sự kiện duy nhất quyết định điều này. Các nhà nghiên cứu nêu nhiều yếu tố: ngành quần áo trẻ em phát triển, quảng cáo, văn hoá đại chúng, và về sau là việc siêu âm cho phép biết giới tính thai nhi từ trước khi sinh, khiến cha mẹ mua đồ "theo giới" từ sớm. Thập niên 1980 trở đi, đồ chơi, quần áo, phòng ngủ trẻ em ngày càng phân chia rõ rệt theo màu, và quy ước này theo hàng hoá toàn cầu lan sang nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
| Giai đoạn | Xu hướng ở phương Tây (chủ yếu Mỹ) |
|---|---|
| Thế kỷ 18 – 19 | Trẻ nhỏ cả hai giới mặc trắng; hồng là mốt của người lớn quý tộc |
| Đầu thế kỷ 20 | Màu pastel xuất hiện, chưa có quy ước thống nhất; có tài liệu khuyên hồng cho trai |
| Thập niên 1940 – 1950 | Quy ước hồng – gái, xanh – trai dần định hình |
| Thập niên 1980 trở đi | Phân chia màu theo giới mạnh trong đồ chơi, quần áo, phòng trẻ |
| Gần đây | Nhiều nhà sản xuất, gia đình chuyển sang màu trung tính |
Trẻ em có thích màu theo giới từ bẩm sinh không
Một số nghiên cứu đã tìm hiểu câu hỏi này. Một nghiên cứu năm 2011 của Vanessa LoBue và Judy DeLoache cho trẻ từ 7 tháng tới 5 tuổi chọn đồ vật nhiều màu. Kết quả: trẻ dưới khoảng 2 tuổi, cả trai lẫn gái, không thể hiện sự ưa thích đặc biệt với màu hồng. Từ khoảng 2 – 3 tuổi, bé gái bắt đầu chuộng hồng, bé trai bắt đầu tránh hồng, đúng vào giai đoạn trẻ nhận thức về giới tính của mình. Các tác giả cho rằng điều này phù hợp với việc trẻ học quy ước xã hội hơn là có sở thích bẩm sinh.
Năm 2007, một nghiên cứu khác gợi ý phụ nữ có xu hướng thích sắc đỏ hồng hơn nam giới một chút, và đưa ra giải thích tiến hoá. Kết quả này gây tranh luận và chưa được lặp lại một cách thống nhất. Nhìn chung, bằng chứng về "bẩm sinh" còn yếu, trong khi vai trò của văn hoá đã được ghi nhận rõ.
Ở Việt Nam thì sao
Trong văn hoá truyền thống Việt, màu hồng, đỏ gắn với tuổi trẻ, sắc đẹp, may mắn nói chung, chứ không chia rạch ròi theo giới tính trẻ em. Chữ "hồng" trong "má hồng", "hồng nhan" chỉ người con gái đẹp, nhưng áo đỏ, khăn đỏ, xôi gấc đỏ trong ngày vui thì dành cho mọi người. Quy ước hồng – gái, xanh – trai trong quần áo, đồ chơi trẻ em ở Việt Nam phổ biến chủ yếu từ khi hàng hoá và quảng cáo quốc tế lan rộng trong vài thập niên gần đây.
Góc nhìn hôm nay: để trẻ tự chọn màu
Không có gì sai khi một bé gái thích hồng hay một bé trai thích xanh. Điều đáng cân nhắc là đừng để màu sắc trở thành giới hạn: bé trai thích hồng, bé gái thích xanh hay đen cũng hoàn toàn bình thường. Nhiều gia đình chọn đồ trẻ em màu trung tính như vàng, xanh lá, xám, be cho dễ dùng lại giữa anh chị em. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Pink and Blue: Telling the Boys from the Girls in America của Jo B. Paoletti, một công trình nghiên cứu lịch sử chi tiết về chủ đề này.
Câu hỏi thường gặp
Màu hồng cho con gái có từ bao giờ?
Quy ước hồng cho bé gái, xanh cho bé trai phổ biến rộng rãi từ khoảng thập niên 1940 – 1950 ở Mỹ, rồi lan ra thế giới. Trước đó trẻ nhỏ thường mặc trắng.
Có đúng ngày xưa màu hồng dành cho con trai không?
Có tài liệu đầu thế kỷ 20, như một tạp chí thương mại năm 1918, khuyên hồng cho bé trai, xanh cho bé gái. Nhưng thời đó chưa có quy ước thống nhất, các nơi theo những cách khác nhau.
Bé gái có thích màu hồng từ bẩm sinh không?
Nghiên cứu năm 2011 cho thấy trẻ dưới khoảng 2 tuổi chưa ưa hồng theo giới; từ 2 – 3 tuổi, bé gái mới bắt đầu chuộng hồng, phù hợp với việc học quy ước xã hội hơn là bẩm sinh.
Trước thế kỷ 20 trẻ em mặc màu gì?
Ở phương Tây, trẻ nhỏ cả trai lẫn gái thường mặc váy trắng tới khoảng năm, sáu tuổi, vì vải trắng dễ giặt tẩy hơn vải nhuộm thời đó.