Màu đen và màu trắng có phải là màu không? Câu trả lời tuỳ ta đứng ở đâu. Với nhà vật lý, trắng là hỗn hợp đủ mọi bước sóng ánh sáng, đen là gần như không có ánh sáng, nên cả hai không phải "màu sắc" theo nghĩa có sắc như đỏ hay lam. Với hoạ sĩ, đen và trắng là những chất màu thật, có lịch sử riêng từ muội đèn, than xương tới chì trắng và titan trắng. Với ngôn ngữ, đen và trắng là hai tên màu cổ nhất của loài người.
Góc nhìn vật lý: không sắc nhưng vẫn là cảm giác màu
Newton đã chứng minh ánh sáng trắng là hỗn hợp các màu của quang phổ. Một vật trông trắng khi nó hắt lại gần như đều mọi bước sóng; trông đen khi nó hấp thụ gần như tất cả. Ở giữa là xám, khi vật hắt lại đều mọi bước sóng nhưng chỉ một phần. Các nhà khoa học màu gọi đen, trắng, xám là màu "vô sắc" (achromatic), khác với các màu "hữu sắc" như đỏ, lục, lam có sắc riêng.
Tuy vậy, mắt và não vẫn tạo ra cảm giác "trắng" và "đen" như những màu thực sự. Trong thuyết màu đối lập của Hering, trắng – đen là một trong ba kênh cơ bản của thị giác, bên cạnh đỏ – lục và lam – vàng. Thêm nữa, "đen" phụ thuộc vào xung quanh: màn hình tắt trông đen trong phòng sáng, nhưng trông xám khi đặt cạnh một tấm nhung đen.
Góc nhìn ngôn ngữ: hai từ màu cổ nhất
Theo nghiên cứu nổi tiếng của Berlin và Kay năm 1969, ngôn ngữ nào cũng có ít nhất hai từ chỉ màu: một cho sáng (trắng) và một cho tối (đen). Ở những ngôn ngữ chỉ có hai từ, chúng không chỉ đúng đen và trắng mà chia cả thế giới màu thành nhóm sáng – ấm và tối – lạnh. Tiếng Việt có "đen", "trắng" là từ thuần Việt rất cổ, cùng một kho từ ghép phong phú: đen nhánh, đen láy, đen kịt, trắng toát, trắng muốt, trắng ngần.
Góc nhìn hội hoạ: những chất màu đen và trắng
| Chất màu | Nguồn gốc | Ghi chú |
|---|---|---|
| Than củi, đen than | Gỗ, cành cây đốt | Có từ tranh hang động thời tiền sử |
| Muội đèn (đen muội) | Muội khói đèn dầu, đốt nhựa thông | Thành phần chính của mực Tàu, mực nho |
| Đen xương (đen ngà) | Xương hoặc ngà nung trong lò kín | Đen ấm, hoạ sĩ châu Âu dùng nhiều |
| Trắng chì | Chì cacbonat | Dùng hàng nghìn năm, độc |
| Trắng kẽm | Kẽm ôxít, bán dưới dạng màu nước năm 1834 | Ít độc hơn trắng chì |
| Trắng titan | Titan điôxít, phổ biến từ thập niên 1920 | Trắng sáng, bền, phổ biến nhất ngày nay |
| Trắng vỏ sò, vỏ điệp | Vỏ nhuyễn thể nghiền | Dùng trong tranh Đông Hồ, hội hoạ châu Á |
Mực Tàu, thứ mực đen dùng cho thư pháp, tranh thuỷ mặc ở Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên, được làm từ muội than (thường là muội tùng hoặc muội dầu) trộn với keo da động vật, ép thành thỏi. Khi mài với nước trên nghiên mực, nó cho một màu đen có nhiều sắc độ, từ đen đậm tới xám nhạt, cho phép hoạ sĩ vẽ cả một bức tranh chỉ bằng "một màu".
Trắng chì là câu chuyện đáng lưu ý. Nó cho độ phủ và độ ấm mà hoạ sĩ yêu thích, được dùng từ thời cổ đại tới thế kỷ 20, nhưng gây ngộ độc chì cho người làm màu, hoạ sĩ và cả người dùng mỹ phẩm trắng da có chì thời xưa. Sự ra đời của trắng kẽm và đặc biệt là trắng titan đã thay thế phần lớn trắng chì trong sơn và màu vẽ.
Đen và trắng trong văn hoá
- Tang lễ: trắng ở Việt Nam và Đông Á, đen ở phương Tây (xem bài riêng về màu tang).
- Thời trang: năm 1926, tạp chí Vogue giới thiệu chiếc váy đen ngắn đơn giản của Coco Chanel và so sánh nó với chiếc xe Ford Model T, ngụ ý một kiểu mẫu ai cũng có thể dùng. Từ đó "váy đen nhỏ" trở thành biểu tượng thanh lịch.
- Nhiếp ảnh và điện ảnh: hơn một thế kỷ ảnh đen trắng đã định hình cách ta nhìn quá khứ; nhiều nhiếp ảnh gia ngày nay vẫn chọn đen trắng để nhấn mạnh hình khối, ánh sáng.
- Đạo đức: "trắng đen rõ ràng", "đổi trắng thay đen", phân biệt đúng sai.
Đen hơn cả đen
Trong thế kỷ 21, các nhà khoa học đã tạo ra những vật liệu đen tới mức hấp thụ gần như toàn bộ ánh sáng chiếu vào, như Vantablack làm từ ống nano cacbon, khiến vật thể trông như một lỗ hổng phẳng không có chiều sâu. Bài về những màu mới trong danh mục này kể chi tiết. Ở chiều ngược lại, các nhà nghiên cứu cũng chế tạo những loại sơn trắng phản xạ ánh nắng rất mạnh, giúp làm mát mái nhà.
Góc nhìn hôm nay: thử một bức tranh đen trắng
Một bài tập hay cho người học vẽ: vẽ một bức tranh chỉ dùng mực đen và nước, tạo từ năm tới mười sắc độ xám khác nhau. Bạn sẽ thấy "đen" và "trắng" chứa đựng cả một thế giới. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam có trưng bày tranh khắc gỗ, tranh mực; các phòng tranh thư pháp cũng là nơi xem nghệ thuật của mực đen trên giấy trắng. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Black: The History of a Color của Michel Pastoureau.
Câu hỏi thường gặp
Màu đen có phải là màu không?
Về vật lý, đen là gần như không có ánh sáng tới mắt, nên không phải màu hữu sắc. Nhưng trong hội hoạ, ngôn ngữ và đời sống, đen vẫn được coi là một màu, có chất màu riêng như muội than, đen xương.
Màu trắng có phải là màu không?
Về vật lý, trắng là hỗn hợp đủ mọi bước sóng ánh sáng. Các nhà khoa học gọi đen, trắng, xám là màu vô sắc. Trong hội hoạ, trắng là chất màu thật như trắng titan, trắng kẽm.
Mực Tàu làm từ gì?
Mực Tàu làm từ muội than, thường là muội gỗ thông hoặc muội dầu, trộn với keo da động vật rồi ép thành thỏi, khi dùng mài với nước trên nghiên.
Vì sao trắng chì bị thay thế?
Trắng chì chứa chì độc, gây ngộ độc cho người làm màu, hoạ sĩ và người dùng mỹ phẩm có chì. Trắng kẽm và trắng titan an toàn hơn đã dần thay thế nó trong thế kỷ 19 – 20.