Màu cam: vì sao tên màu có sau tên quả và chim cổ đỏ lại màu cam

Màu cam có một lịch sử ngôn ngữ đặc biệt: ở cả tiếng Anh lẫn tiếng Việt, tên màu có sau tên quả. Từ "orange" chỉ quả cam đến tiếng Anh trước, và chỉ từ khoảng đầu thế kỷ 16 mới được dùng làm tên màu; trước đó người Anh gọi sắc này là "vàng đỏ". Tiếng Việt cũng gọi "màu da cam", tức màu vỏ quả cam. Điều đó giải thích vì sao chim cổ đỏ (robin) thật ra ngực màu cam, và vì sao tóc "đỏ" của người châu Âu thực tế là màu cam.

Hành trình của một từ: từ tiếng Phạn tới tiếng Anh

Quả cam có nguồn gốc ở vùng Nam Á và Đông Nam Á, trong đó có khu vực gần Việt Nam ngày nay. Tên gọi của nó đi một chặng đường dài:

1. Tiếng Phạn: nāraṅga, chỉ cây cam.
2. Tiếng Ba Tư: nārang.
3. Tiếng Ả Rập: nāranj.
4. Tiếng Tây Ban Nha: naranja; tiếng Ý cổ: narancia.
5. Tiếng Pháp cổ: orenge, khi chữ "n" ở đầu bị "nuốt" (từ une narange thành une orange), có lẽ do ảnh hưởng của từ "or" nghĩa là vàng kim.
6. Tiếng Anh: orange, chỉ quả từ khoảng thế kỷ 14.

Khoảng đầu thế kỷ 16, "orange" mới bắt đầu được ghi nhận trong tiếng Anh như tên màu. Trước đó, người Anh cổ dùng một từ ghép nghĩa là "vàng đỏ" để chỉ sắc này. Đó là lý do nhiều thứ màu cam trong tự nhiên được đặt tên "đỏ" trong tiếng Anh từ trước: chim cổ đỏ (robin redbreast), cáo đỏ (red fox), tóc đỏ (red hair). Khi từ "orange" ra đời thì những cái tên kia đã quá quen.

Tiếng Việt: "da cam" và "cam"

Tiếng Việt gọi màu cam bằng hình ảnh quả: "màu da cam", nghĩa là màu vỏ quả cam chín. Dần dần người ta nói gọn "màu cam". Đây là một ví dụ cho quy luật phổ biến: nhiều ngôn ngữ không có từ cơ bản riêng cho cam từ đầu, mà mượn tên một vật. Theo mô hình của Berlin và Kay về từ chỉ màu, "cam" thuộc nhóm tên màu xuất hiện muộn trong các ngôn ngữ, cùng với hồng, tím, xám.

Điều thú vị là ở Việt Nam, nhiều giống cam khi chín vẫn có vỏ xanh hoặc vàng xanh, như cam sành, cam Vinh. Màu "da cam" vì vậy ứng với hình ảnh quả cam vỏ cam đậm, có lẽ phổ biến qua hàng nhập khẩu hoặc qua tranh ảnh, hơn là với mọi quả cam người Việt thường ăn.

Màu cam trong hội hoạ

Trước khi có chất màu tổng hợp, hoạ sĩ châu Âu có ít lựa chọn cho màu cam: hùng hoàng (realgar), một khoáng asen sunfua độc như thư hoàng; chì đỏ cam (minium); hoặc pha đỏ với vàng. Thế kỷ 19, các chất màu mới như vàng crôm cam, cadmium cam ra đời, giúp các hoạ sĩ trường phái Ấn tượng và Hậu ấn tượng dùng cam mạnh mẽ hơn. Claude Monet đặt tên cho phong trào Ấn tượng qua bức Ấn tượng, mặt trời mọc (1872), với chấm mặt trời cam nổi bật trên nền xanh xám. Van Gogh và Gauguin dùng cam đối với xanh lam để tạo tương phản bổ túc mạnh.

Màu cam để được nhìn thấy

Thế kỷ 20, màu cam trở thành màu của an toàn và cảnh báo nhờ độ nổi bật trên hầu hết các nền tự nhiên, đặc biệt trên nền trời xanh và mặt biển:

Chi tiết hộp đen máy bay thường gây bất ngờ: dù gọi là "hộp đen", thiết bị ghi dữ liệu chuyến bay được sơn màu cam sáng để đội tìm kiếm dễ nhận ra giữa đống đổ nát hoặc dưới nước.

Màu cam trong văn hoá

• Hà Lan: màu của hoàng gia Orange-Nassau (xem bài ý nghĩa màu sắc ở các nước).
• Phật giáo Nam tông: sắc y cam vàng của chư tăng ở Thái Lan, Myanmar, Sri Lanka.
• Ấn Độ giáo: màu nghệ tây (saffron) gắn với sự từ bỏ, thiêng liêng.
• Mexico: hoa vạn thọ cam trong lễ Người chết.
• Việt Nam: cam không có ý nghĩa nghi lễ rõ ràng như đỏ hay vàng; gần với sắc gấc, sắc mâm ngũ quả.

Góc nhìn hôm nay: để ý màu cam quanh ta

Lần tới thấy một con chim cổ đỏ, một con cáo hay một mái tóc "đỏ" trong phim nước ngoài, hãy để ý: chúng gần như đều màu cam. Đó là dấu vết của một thời tiếng Anh chưa có từ cho màu cam. Ai muốn tìm hiểu từ nguyên có thể tra các từ điển từ nguyên học tiếng Anh trực tuyến uy tín, hoặc đọc chương về màu cam trong The Secret Lives of Colour của Kassia St Clair.