Đất và cát ở Việt Nam có nhiều màu nhờ khoáng chất khác nhau: đất đỏ bazan Tây Nguyên đỏ vì giàu ôxít sắt sinh ra khi đá bazan núi lửa phong hoá; đồi cát đỏ ven biển Mũi Né đỏ vì hạt cát thạch anh được bọc một lớp ôxít sắt mỏng; đồi cát trắng Bàu Trắng gần như chỉ có thạch anh tinh khiết; đất phù sa đồng bằng nâu xám; đá ong xứ Đoài đỏ nâu. Màu đất là "tấm thẻ căn cước" kể về đá mẹ, khí hậu và thời gian đã tạo ra nó.
Sắt: người tô màu chính của đất
Phần lớn màu đỏ, vàng, nâu của đất đến từ các hợp chất sắt. Trong điều kiện thoáng khí, sắt bị ôxy hoá thành các khoáng chất như hêmatit (đỏ) và gơtit (vàng nâu). Vùng nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều như Việt Nam đẩy mạnh quá trình phong hoá: đá bị phá vỡ, các chất dễ tan bị rửa trôi, sắt và nhôm ở lại, nên đất nhiều nơi có màu đỏ vàng đặc trưng.
| Màu đất | Nguyên nhân thường gặp |
|---|---|
| Đỏ | Nhiều ôxít sắt dạng hêmatit, đất thoát nước tốt |
| Vàng, vàng nâu | Ôxít sắt ngậm nước (gơtit), đất ẩm hơn |
| Nâu, đen | Nhiều chất hữu cơ (mùn) |
| Xám, xanh xám | Đất ngập nước lâu, thiếu ôxy, sắt bị khử |
| Trắng | Gần như chỉ có thạch anh hoặc khoáng sáng, ít sắt và mùn |
Các nhà khoa học đất dùng bảng màu Munsell (xem bài ba thuộc tính của màu) để ghi chép màu đất chính xác, vì màu là một trong những đặc điểm quan trọng nhất khi mô tả và phân loại đất.
Đất đỏ bazan Tây Nguyên
Hàng triệu năm trước, nhiều đợt phun trào núi lửa phủ lên vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ những lớp đá bazan. Dưới khí hậu nhiệt đới, đá bazan giàu sắt phong hoá thành lớp đất đỏ dày, tơi xốp, thoát nước tốt và giữ ẩm khá. Đây là nền tảng cho những vùng trồng cà phê, hồ tiêu, cao su, chè nổi tiếng. Màu đỏ thắm của những con đường đất, những đồi cà phê dưới nắng là hình ảnh đặc trưng của Tây Nguyên. Nhiều miệng núi lửa cổ vẫn còn nhận ra được trên cảnh quan, như hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, một phần của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông được công nhận năm 2020.
Đồi cát đỏ và đồi cát trắng ven biển
Dải ven biển Nam Trung Bộ có những đồi cát lớn với màu sắc nổi bật. Đồi cát đỏ ở Mũi Né có màu đỏ cam vì các hạt cát thạch anh được bọc một lớp mỏng ôxít sắt; đồi cát trắng ở Bàu Trắng gần đó lại trắng sáng vì gần như chỉ có thạch anh, ít lớp bọc sắt. Cát được gió liên tục thổi, di chuyển, tạo nên những đồi cát đổi hình theo mùa. Ở một số nơi, người ta còn thấy "cát nhiều màu" đỏ, vàng, trắng, tím xen kẽ, do các lớp trầm tích khác nhau, từng được dùng để làm tranh cát.
Đá ong: "gạch" tự nhiên màu đỏ nâu
Đá ong là loại đất đá giàu sắt và nhôm, hình thành ở vùng nhiệt đới khi đất bị phong hoá mạnh và sắt tích tụ thành lớp. Khi còn trong lòng đất, đá ong tương đối mềm, có thể cắt thành khối; khi ra không khí, nó cứng lại. Ở vùng Sơn Tây và nhiều nơi phía tây Hà Nội, người xưa dùng đá ong xây nhà, tường, giếng, đình chùa, tạo nên những làng cổ với tường màu nâu đỏ sần sùi đặc trưng, như làng cổ Đường Lâm. Màu đá ong vì thế gắn với cả một bản sắc kiến trúc làng quê.
Đất phù sa và những mùa màu của đồng ruộng
Đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long có đất phù sa màu nâu, nâu xám, do sông mang đất đá từ thượng nguồn bồi đắp hàng nghìn năm. Đất phù sa màu mỡ không rực rỡ về màu, nhưng tạo nên những cánh đồng lúa đổi màu theo mùa: nước lấp lánh khi đổ ải, xanh non khi lúa mới cấy, xanh đậm khi lúa thì con gái, vàng óng khi chín. Ở vùng núi phía Bắc, ruộng bậc thang ở những vùng như Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì biến cả sườn núi thành bảng màu theo mùa lúa, đẹp nhất thường vào mùa lúa chín khoảng tháng 9 tới tháng 10.
Màu đất và nông nghiệp
Người nông dân từ lâu đã "đọc" màu đất: đất đen nhiều mùn thường màu mỡ, đất đỏ thoát nước tốt, đất xám xanh ngập úng thiếu ôxy, đất trắng bạc nghèo dinh dưỡng. Đây là kinh nghiệm hữu ích, nhưng màu chỉ là một chỉ dấu; muốn biết chính xác độ chua, dinh dưỡng, cần phân tích đất. Các trung tâm khuyến nông thường hỗ trợ việc này.
Góc nhìn hôm nay: sưu tầm màu đất
Một dự án thú vị: mỗi lần đi du lịch, xin một nhúm nhỏ đất hoặc cát (ở nơi được phép, không lấy ở khu bảo tồn, di tích), cho vào lọ thuỷ tinh nhỏ có ghi tên nơi và ngày. Sau vài chuyến, bạn sẽ có một bộ sưu tập màu đất Việt Nam từ đỏ bazan tới trắng cát biển, nâu phù sa. Một số hoạ sĩ còn nghiền đất các vùng làm màu vẽ tự nhiên, nối dài truyền thống dùng đất son, đất vàng có từ thời tiền sử (xem bài lịch sử màu đỏ và màu vàng).
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đất Tây Nguyên màu đỏ?
Vì đó là đất đỏ bazan, hình thành từ đá bazan núi lửa giàu sắt phong hoá trong khí hậu nhiệt đới. Ôxít sắt tạo màu đỏ đặc trưng.
Vì sao đồi cát Mũi Né có màu đỏ?
Các hạt cát thạch anh ở đồi cát đỏ được bọc một lớp mỏng ôxít sắt, tạo màu đỏ cam. Đồi cát trắng gần đó gần như chỉ có thạch anh nên trắng sáng.
Đá ong là gì?
Là loại đất đá giàu sắt và nhôm hình thành khi đất phong hoá mạnh ở vùng nhiệt đới, mềm khi còn trong đất và cứng lại khi ra không khí. Đá ong được dùng xây nhà ở làng cổ Đường Lâm.
Màu đất có nói lên đất tốt hay xấu không?
Màu đất là chỉ dấu hữu ích, như đất đen nhiều mùn thường màu mỡ, đất xám xanh hay ngập úng. Nhưng muốn biết chính xác cần phân tích đất.