Hoa cẩm tú cầu đổi màu theo đất vì sắc tố trong cánh hoa kết hợp với nhôm: đất chua (độ pH thấp) giải phóng nhiều nhôm cho cây hút, hoa ngả xanh lam; đất kiềm hoặc trung tính giữ nhôm lại, hoa ngả hồng, đỏ. Ở giữa là những sắc tím, hoa cà, hay một cây có cả bông xanh lẫn bông hồng. Hiện tượng này chỉ rõ ở những giống cẩm tú cầu có hoa màu; giống hoa trắng hầu như không đổi màu. Những đồi cẩm tú cầu ở Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu là nơi dễ thấy bảng màu tự nhiên này.
Cây cẩm tú cầu
Cẩm tú cầu (tú cầu) là cây bụi có nguồn gốc ở Nhật Bản và Đông Á, nổi tiếng với những cụm hoa tròn to như quả cầu. Loài phổ biến nhất trong vườn là cẩm tú cầu lá to. Phần ta gọi là "cánh hoa" thực ra phần lớn là lá đài có màu, bao quanh những bông hoa thật rất nhỏ. Cây ưa khí hậu mát, đất ẩm, nên ở Việt Nam trồng đẹp nhất ở các vùng cao như Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu, Tam Đảo.
Cơ chế đổi màu
Sắc tố chính trong lá đài cẩm tú cầu là một loại anthocyanin (họ sắc tố đỏ tím có trong nhiều loại hoa, quả). Tự nó, sắc tố này cho màu hồng đỏ. Khi có ion nhôm, sắc tố kết hợp với nhôm và một số phân tử phụ khác tạo thành phức hợp có màu xanh lam.
Nhôm có nhiều trong đất ở hầu hết mọi nơi, nhưng cây chỉ hút được nhôm khi nó ở dạng hoà tan, mà điều này phụ thuộc vào độ chua của đất:
| Độ pH đất (gần đúng) | Nhôm cây hút được | Màu hoa thường thấy |
|---|---|---|
| Dưới khoảng 5,5 (chua) | Nhiều | Xanh lam |
| Khoảng 5,5 – 6,5 | Vừa | Tím, hoa cà, có khi xanh lẫn hồng |
| Trên khoảng 6,5 (trung tính tới kiềm) | Ít | Hồng, đỏ |
Các ngưỡng trên là gần đúng; màu cụ thể còn phụ thuộc giống cây, lượng phân lân trong đất (lân nhiều có thể giữ nhôm lại, làm hoa khó xanh), và nguồn nước tưới.
Những sắc màu ở giữa
Vì độ chua của đất không đồng đều, rễ ở mỗi phía hút được lượng nhôm khác nhau, nên đôi khi một bụi cẩm tú cầu có bông xanh, bông tím, bông hồng cùng lúc, thậm chí một bông có hai màu. Trồng cây sát tường xi măng, tường vôi (giải phóng chất kiềm) có thể làm phía đó ngả hồng. Đây là một "chỉ thị" tự nhiên thú vị về đất mà người làm vườn có thể quan sát.
Màu hoa cũng thay đổi theo tuổi: hoa mới nở có thể nhạt, rồi đậm dần, và khi về già, nhiều giống chuyển sang sắc xanh lục hoặc hồng đồng. Hoa cẩm tú cầu khô giữ lại những sắc cổ điển này rất đẹp.
Điều chỉnh màu hoa trong vườn
Người làm vườn ở nhiều nước điều chỉnh màu cẩm tú cầu bằng cách thay đổi đất. Vài nguyên tắc chung (nên hỏi thêm người có kinh nghiệm hoặc cửa hàng vật tư nông nghiệp địa phương):
- Muốn hoa xanh hơn: giữ đất chua, bổ sung chất hữu cơ như lá mục, vỏ thông; một số người dùng lượng nhỏ phèn nhôm (nhôm sunfat) hoặc lưu huỳnh theo hướng dẫn trên bao bì; hạn chế phân có nhiều lân.
- Muốn hoa hồng hơn: nâng độ pH bằng một lượng vôi bột vừa phải; dùng phân giàu lân.
- Thay đổi từ từ: đất cần thời gian, thường vài tháng tới một mùa mới thấy hoa đổi màu rõ.
- Trồng chậu dễ chỉnh hơn: vì kiểm soát được loại đất và nước tưới.
Lưu ý an toàn: phèn nhôm, lưu huỳnh, vôi đều cần dùng đúng liều, đeo găng tay, để xa tầm tay trẻ em và vật nuôi; dùng quá nhiều có thể làm hỏng rễ cây và ảnh hưởng tới đất. Cẩm tú cầu cũng có thể gây ngộ độc nhẹ nếu ăn phải lá, hoa, nên không để trẻ nhỏ và vật nuôi nhai.
Cẩm tú cầu ở Việt Nam
Cẩm tú cầu được trồng nhiều ở Đà Lạt từ lâu, nở rộ quanh năm, đẹp nhất vào mùa khô. Những năm gần đây, nhiều vườn, đồi cẩm tú cầu ở Đà Lạt và vùng phụ cận, Sa Pa, Mộc Châu, Tam Đảo trở thành điểm tham quan, chụp ảnh. Người trồng hoa ở đây quen thuộc với chuyện "đất nào hoa nấy": đất đỏ bazan chua ở Tây Nguyên thường cho hoa ngả xanh tím, trong khi đất được bón vôi nhiều ở một số vườn cho hoa hồng hơn.
Ở Nhật Bản, cẩm tú cầu (ajisai) gắn với mùa mưa đầu hè, và có nhiều ngôi chùa nổi tiếng với vườn cẩm tú cầu. Trong ngôn ngữ hoa ở một số nơi, cẩm tú cầu tượng trưng cho sự thay đổi, có lẽ vì chính khả năng đổi màu của nó.
Thí nghiệm nhỏ: cẩm tú cầu và giấy quỳ tự nhiên
Có thể làm một thí nghiệm tương tự ở nhà mà không cần trồng cẩm tú cầu: pha nước trà hoa đậu biếc (cũng chứa anthocyanin), chia vào các cốc, thêm vài giọt chanh vào một cốc, chút muối nở (baking soda) vào cốc khác. Bạn sẽ thấy màu đổi từ xanh lam sang tím hồng hoặc xanh lục. Đây không phải cơ chế nhôm như ở cẩm tú cầu, nhưng cho thấy anthocyanin nhạy cảm với môi trường thế nào. Bài về xôi ngũ sắc và lá cẩm có thêm ví dụ.
Góc nhìn hôm nay: đọc đất qua màu hoa
Nếu nhà bạn có cẩm tú cầu, hãy ghi lại màu hoa mỗi mùa và thử đo độ pH đất bằng bộ thử đơn giản bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp. Đối chiếu màu hoa với độ pH để thấy "bảng chỉ thị" hoạt động thế nào ở chính vườn mình. Đi tham quan các vườn cẩm tú cầu, để ý màu hoa ở những vị trí khác nhau trong vườn: gần lối đi lát xi măng, gần gốc thông, giữa luống đất trồng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa cẩm tú cầu đổi màu?
Sắc tố anthocyanin trong hoa kết hợp với nhôm cho màu xanh lam. Đất chua giúp cây hút nhiều nhôm nên hoa xanh; đất kiềm hoặc trung tính giữ nhôm lại nên hoa hồng.
Làm sao để cẩm tú cầu ra hoa màu xanh?
Giữ đất chua, bổ sung chất hữu cơ, có thể dùng lượng nhỏ phèn nhôm hoặc lưu huỳnh theo hướng dẫn, hạn chế phân nhiều lân. Màu thay đổi từ từ trong vài tháng.
Cẩm tú cầu trắng có đổi màu không?
Các giống hoa trắng hầu như không đổi màu theo đất, vì chúng gần như không có sắc tố anthocyanin. Khi về già, hoa trắng có thể ngả hồng hoặc xanh lục nhạt.
Vì sao một bụi cẩm tú cầu có cả hoa xanh và hoa hồng?
Vì độ chua và lượng nhôm trong đất quanh rễ không đồng đều. Rễ ở phía đất chua hơn cho hoa xanh, phía đất kiềm hơn cho hoa hồng.