Chim công trống, chim thiên đường và nhiều loài chim khác có bộ lông rực rỡ chủ yếu để tán tỉnh: con mái chọn bạn đời dựa vào màu sắc và màn trình diễn của con trống, quá trình mà Charles Darwin gọi là chọn lọc giới tính. Màu lông đến từ cả sắc tố lẫn cấu trúc siêu nhỏ trong lông; những "con mắt" óng ánh trên đuôi công là màu cấu trúc, đổi sắc khi chim xoay mình. Ở Việt Nam có những đại diện tuyệt đẹp như công lục, trĩ sao, gà lôi, nhưng nhiều loài đang bị đe doạ.
Darwin và bài toán chiếc đuôi công
Charles Darwin từng viết trong thư rằng mỗi lần nhìn thấy lông đuôi con công, ông lại thấy khó chịu, vì chiếc đuôi dài, nặng, sặc sỡ dường như chẳng giúp ích gì cho việc sống sót, thậm chí còn làm công dễ bị kẻ thù phát hiện. Lời giải ông đưa ra trong cuốn Nguồn gốc loài người và sự chọn lọc liên quan tới giới tính (1871) là chọn lọc giới tính: nếu con mái ưa con trống có đuôi đẹp hơn, những con trống đó sẽ có nhiều con hơn, và qua nhiều thế hệ, đuôi ngày càng lộng lẫy, dù phải trả giá về khả năng sinh tồn.
Vì sao con mái lại ưa đuôi đẹp? Các nhà khoa học đưa ra nhiều giả thuyết, phổ biến là bộ lông rực rỡ là "tín hiệu trung thực" về sức khoẻ: chỉ con trống khoẻ mạnh, ít bệnh, kiếm ăn giỏi mới nuôi nổi bộ lông tốn kém như vậy. Các nghiên cứu thực địa về chim công cho kết quả không hoàn toàn thống nhất về việc con mái chọn dựa trên số "mắt" trên đuôi hay yếu tố khác như màn múa và tiếng kêu.
Màu lông công: sắc tố và cấu trúc
Nhìn kỹ một chiếc lông đuôi công, ta thấy "con mắt" gồm nhiều vòng xanh lam, xanh lục, đồng, tím óng ánh. Những màu này không phải sắc tố: lông công chứa sắc tố melanin nâu, nhưng các hạt melanin được sắp xếp thành mạng lưới đều đặn trong các nhánh lông nhỏ. Khoảng cách giữa các lớp quyết định màu nào được cộng hưởng qua giao thoa ánh sáng (xem bài màu cấu trúc). Thay đổi khoảng cách một chút là ra vòng màu khác. Đó là lý do khi con công xoay đuôi, màu lấp lánh đổi sắc.
| Nguồn màu ở chim | Ví dụ |
|---|---|
| Sắc tố melanin | Đen, nâu, xám của nhiều loài chim |
| Sắc tố carotenoid (từ thức ăn) | Vàng, đỏ, cam của chim sẻ đồng, chim hồng hạc |
| Màu cấu trúc óng ánh | Đuôi công, cổ bồ câu, chim ruồi |
| Màu cấu trúc không óng ánh | Xanh lam của chim bói cá, chim trả |
Chim hồng hạc có màu hồng nhờ carotenoid trong tảo và tôm tép chúng ăn; hồng hạc nuôi nhốt thiếu thức ăn giàu carotenoid sẽ nhạt màu dần. Đây là ví dụ cho thấy màu lông có thể phản ánh chất lượng thức ăn, phù hợp với giả thuyết "tín hiệu trung thực".
Chim thiên đường: vũ điệu và lông "siêu đen"
Chim thiên đường sống chủ yếu ở New Guinea và vùng lân cận, nổi tiếng vì bộ lông và điệu múa kỳ lạ của con trống. Nhiều loài có những mảng lông đen sâu tới mức gần như hấp thụ hết ánh sáng. Một nghiên cứu năm 2018 cho thấy cấu trúc lông của một số loài chim thiên đường hấp thụ ánh sáng cực tốt, so sánh được với vật liệu đen nhân tạo. Mảng "siêu đen" này làm những mảng màu xanh lam, vàng bên cạnh trông rực rỡ như phát sáng khi con trống trình diễn trước con mái.
Một số loài còn dọn sạch "sân khấu" trên mặt đất rừng, tạo ánh sáng tốt để khoe màu. Chọn lọc giới tính ở đây đẩy màu sắc và hành vi tới những mức ngoạn mục.
Những loài chim sặc sỡ ở Việt Nam
- Công lục (Pavo muticus): loài công bản địa của Đông Nam Á, có ánh xanh lục óng ánh đậm hơn công Ấn Độ quen thuộc ở vườn thú. Ở Việt Nam, công lục hoang dã đã trở nên rất hiếm, còn ghi nhận ở một số khu bảo tồn phía Nam, và được xếp vào nhóm loài nguy cấp trong các danh lục bảo tồn.
- Trĩ sao: loài trĩ lớn có lông đuôi rất dài với những đốm sáng như sao, sống ở rừng miền Trung. Con trống trình diễn trên những khoảng đất được dọn sạch trong rừng.
- Các loài gà lôi: Việt Nam có nhiều loài gà lôi, trong đó có những loài đặc hữu, quý hiếm, với bộ lông đen ánh lam, trắng bạc, đỏ.
- Chim trả (bói cá), chim nuốc, chim đuôi cụt: những loài nhỏ với màu xanh, đỏ, cam rực rỡ có thể bắt gặp trong rừng và ven sông.
Nhiều loài chim đẹp bị săn bắt để làm cảnh hoặc lấy lông, cộng với mất rừng, khiến số lượng suy giảm. Người yêu chim nên ngắm chim trong tự nhiên, ủng hộ các hoạt động bảo tồn và không mua bán chim hoang dã.
Con mái thường giản dị hơn
Ở công và nhiều loài chim, con mái có màu nâu, xám kín đáo. Điều này hợp lý: con mái thường ấp trứng, chăm con, nên màu kín đáo giúp chúng ít bị phát hiện. Nhưng không phải loài nào cũng vậy; ở một số loài, vai trò đảo ngược và con mái sặc sỡ hơn, hoặc cả hai giới đều đẹp như nhau. Điều này cho thấy màu sắc phụ thuộc vào ai chọn ai trong mỗi loài.
Góc nhìn hôm nay: ngắm chim có trách nhiệm
Ngắm chim (birdwatching) là thú vui đang phát triển ở Việt Nam, với các điểm nổi tiếng như các vườn quốc gia, khu bảo tồn ở miền Bắc, miền Trung, Tây Nguyên và miền Nam. Mang theo ống nhòm, đi cùng hướng dẫn viên địa phương, giữ im lặng, không dùng loa phát tiếng chim quá nhiều làm chim hoảng, không xâm phạm tổ. Sách hướng dẫn nhận dạng chim Việt Nam và các nhóm ngắm chim là nguồn học hỏi tốt. Mỗi lần thấy một con chim trống xoè lông, bạn đang xem một màn trình diễn đã được tiến hoá trau chuốt hàng triệu năm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chim công trống có đuôi sặc sỡ?
Để thu hút con mái. Darwin gọi đây là chọn lọc giới tính: con mái ưa con trống có đuôi đẹp, nên qua nhiều thế hệ đuôi ngày càng lộng lẫy dù tốn kém cho việc sinh tồn.
Màu lông đuôi công là sắc tố hay cấu trúc?
Chủ yếu là màu cấu trúc. Các hạt melanin xếp thành mạng lưới đều trong lông tạo giao thoa ánh sáng, cho ra các vòng xanh lam, lục, đồng óng ánh đổi sắc theo góc nhìn.
Vì sao chim hồng hạc có màu hồng?
Nhờ sắc tố carotenoid trong tảo và tôm tép chúng ăn. Hồng hạc thiếu thức ăn giàu carotenoid sẽ nhạt màu dần.
Việt Nam có công hoang dã không?
Có loài công lục bản địa, nhưng ngoài tự nhiên đã rất hiếm, chỉ còn ghi nhận ở một số khu bảo tồn và được xếp vào nhóm nguy cấp.