Hoa có màu chủ yếu để thu hút những "người đưa thư" thụ phấn: ong, bướm, chim, dơi, bướm đêm. Mỗi nhóm thụ phấn ưa những màu khác nhau: chim hút mật hay đến hoa đỏ hình ống, ong ưa hoa vàng, xanh tím, bướm đêm tìm hoa trắng thơm nở về đêm. Một số loài hoa còn đổi màu sau khi đã được thụ phấn, như hoa ngũ sắc quen thuộc ở Việt Nam, để "báo" cho côn trùng chuyển sang bông khác. Màu hoa vì thế là kết quả của hàng triệu năm cùng tiến hoá giữa cây và động vật.
Màu hoa đến từ đâu
Màu hoa đến từ ba nhóm sắc tố chính, đôi khi kết hợp với cấu trúc bề mặt cánh hoa:
| Sắc tố | Màu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Anthocyanin | Đỏ, hồng, tím, xanh lam | Hoa hồng đỏ, hoa sen hồng, hoa đậu biếc, cẩm tú cầu |
| Carotenoid | Vàng, cam | Hoa cúc vàng, hoa vạn thọ, hoa mướp |
| Betalain | Đỏ tím, vàng | Hoa giấy, hoa mười giờ, hoa xương rồng |
| Không sắc tố (hoặc rất ít) | Trắng | Hoa nhài, hoa sữa, hoa ngọc lan |
Hoa trắng trông trắng không phải vì có sắc tố trắng, mà vì các khoảng không khí nhỏ trong mô cánh hoa tán xạ mọi màu ánh sáng, giống như bọt xà phòng hay tuyết. Hoa màu xanh lam thật hiếm trong tự nhiên; phần lớn hoa "xanh" thực chất là anthocyanin được điều chỉnh bằng độ pH, ion kim loại hoặc các phân tử phụ để ngả lam.
Mỗi loài thụ phấn một sở thích
| Loài thụ phấn | Hoa thường có | Lý do |
|---|---|---|
| Ong | Vàng, xanh lam, tím, trắng; thường có vệt dẫn đường | Mắt ong nhạy với lam, lục và tử ngoại, kém nhạy với đỏ |
| Bướm ngày | Hồng, đỏ, cam, tím; có chỗ đậu | Bướm có thị giác màu tốt, có loài thấy được đỏ |
| Chim hút mật | Đỏ, cam, hình ống, nhiều mật, ít mùi | Chim thấy đỏ rõ, khứu giác kém |
| Bướm đêm | Trắng, kem, thơm mạnh, nở về đêm | Màu trắng nổi bật dưới ánh trăng, mùi dẫn đường trong tối |
| Dơi | Trắng, xanh nhạt, to, mùi nồng, nở đêm | Dơi dựa vào mùi và tiếng vang |
| Ruồi | Nâu, đỏ thẫm, có mùi như thịt thối | Bắt chước nơi ruồi tìm thức ăn, đẻ trứng |
Nhiều hoa ta thấy một màu nhưng côn trùng thấy hoa văn khác, như những vệt dẫn đường chỉ hiện dưới tia tử ngoại. Chuyện ong và tia tử ngoại được kể kỹ ở wiki về những thứ mắt người không thấy; ở đây chỉ cần nhớ: màu hoa được "thiết kế" cho mắt của loài thụ phấn, không phải cho mắt người.
Hoa đổi màu sau khi thụ phấn
Cây ngũ sắc (thơm ổi), loài cây bụi mọc khắp nơi ở Việt Nam, có những chùm hoa nhiều màu: bông giữa vàng, bông ngoài cam, đỏ hồng. Các nhà nghiên cứu ghi nhận ở nhiều loài thuộc chi này, hoa đổi màu theo tuổi hoặc sau khi thụ phấn: hoa mới nở màu vàng nhiều mật, hoa già chuyển cam đỏ và ít mật hơn. Côn trùng học được rằng nên ghé bông vàng. Cây vẫn giữ lại bông cũ đã đổi màu để cả chùm hoa trông to và hấp dẫn từ xa. Hiện tượng hoa đổi màu theo tuổi có ở nhiều loài khác trên thế giới.
Màu hoa và độ pH, đất đai
Anthocyanin là sắc tố "nhạy cảm": màu của nó thay đổi theo độ chua, ion kim loại và các chất đi kèm trong tế bào cánh hoa. Ví dụ nổi tiếng nhất là cẩm tú cầu, đổi từ hồng sang xanh tuỳ theo đất (có bài riêng trong danh mục này). Hoa đậu biếc xanh lam, khi pha nước rồi thêm chanh sẽ chuyển tím hồng. Một số giống hoa hồng, hoa cẩm chướng, hoa phong lữ cũng có sắc thay đổi theo điều kiện trồng.
Màu hoa và con người
Con người đã chọn lọc và lai tạo hoa theo màu suốt hàng nghìn năm, tạo ra những sắc không có trong tự nhiên của loài gốc: hồng xanh lam được tạo bằng kỹ thuật di truyền, tulip gần đen, hoa cúc nhuộm màu. Ở Việt Nam, các làng hoa như Nhật Tân, Tây Tựu (Hà Nội), Sa Đéc (Đồng Tháp), Đà Lạt trồng và lai tạo nhiều giống hoa với màu sắc đa dạng. Lưu ý rằng hoa bán ngoài chợ có thể được nhuộm màu nhân tạo (đặc biệt cúc, hoa baby màu lạ), không ảnh hưởng nếu chỉ để chưng, nhưng không nên dùng loại này để ăn hay pha trà.
Góc nhìn hôm nay: quan sát hoa và khách thăm
Chọn một khóm hoa trong vườn hoặc công viên gần nhà, ngồi quan sát khoảng 15 phút vào buổi sáng và buổi chiều tối. Ghi lại màu hoa, hình dạng, ai đến thăm (ong, bướm, chim sâu, bướm đêm). Bạn sẽ thấy quy luật "mỗi loài một sở thích" hiện ra rõ ràng. Với cây ngũ sắc, thử đếm xem côn trùng ghé bông vàng hay bông đỏ nhiều hơn. Lưu ý: tránh chạm vào ong, và một số bộ phận của cây ngũ sắc có độc với người và vật nuôi nếu ăn phải, không cho trẻ nhỏ ngắt hoa bỏ miệng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hoa có nhiều màu sắc?
Chủ yếu để thu hút loài thụ phấn như ong, bướm, chim, dơi. Mỗi loài thụ phấn ưa những màu khác nhau, nên hoa tiến hoá màu phù hợp với "khách" của mình.
Vì sao chim hút mật thích hoa màu đỏ?
Chim nhìn thấy màu đỏ rất rõ trong khi nhiều loài ong kém nhạy với đỏ. Hoa đỏ hình ống nhiều mật vì thế phù hợp với chim và ít bị ong lấy mật.
Vì sao hoa ngũ sắc có nhiều màu trên một chùm?
Hoa đổi màu theo tuổi hoặc sau khi thụ phấn: hoa mới nở vàng nhiều mật, hoa già chuyển cam đỏ, giúp côn trùng biết bông nào nên ghé.
Vì sao hoa trắng có màu trắng?
Hoa trắng gần như không có sắc tố; các khoảng không khí nhỏ trong mô cánh hoa tán xạ mọi màu ánh sáng nên ta thấy trắng.