Ruby (hồng ngọc) và sapphire (lam ngọc) thực chất là cùng một khoáng vật corundum (ôxít nhôm); chỉ một lượng rất nhỏ nguyên tố lạ quyết định màu: crôm cho ruby đỏ, sắt và titan cho sapphire xanh lam. Ngọc lục bảo xanh nhờ crôm hoặc vanadi trong beryl, thạch anh tím nhờ sắt cùng bức xạ tự nhiên. Ở Việt Nam, vùng Lục Yên nổi tiếng với ruby, sapphire và spinel nhiều màu. Màu là yếu tố quan trọng bậc nhất quyết định giá trị một viên đá quý.
Corundum: một khoáng vật, nhiều màu
Corundum tinh khiết không màu. Khi có một vài nguyên tử crôm thay thế nguyên tử nhôm trong mạng tinh thể, nó hấp thụ ánh sáng lục và vàng, để lộ màu đỏ: đó là ruby. Khi có sắt và titan cùng có mặt, nó hấp thụ ánh sáng vàng cam đỏ, để lộ màu xanh lam: đó là sapphire. Corundum có những màu khác như vàng, hồng, tím, xanh lục cũng được gọi là sapphire kèm tên màu (sapphire vàng, sapphire hồng). Riêng một sắc hồng cam đặc biệt có tên riêng là padparadscha.
Một chi tiết thú vị: ruby còn phát huỳnh quang đỏ khi bị chiếu tia tử ngoại hay thậm chí dưới ánh nắng, khiến những viên ruby tốt như "bừng sáng". Đây cũng là tinh thể được dùng trong chiếc laser đầu tiên năm 1960 (xem bài laser và ánh sáng đơn sắc).
Màu của các loại đá quý phổ biến
| Đá | Khoáng vật | Màu | Nguyên nhân màu |
|---|---|---|---|
| Ruby (hồng ngọc) | Corundum | Đỏ | Crôm |
| Sapphire (lam ngọc) | Corundum | Xanh lam (và nhiều màu) | Sắt, titan |
| Ngọc lục bảo (emerald) | Beryl | Xanh lục | Crôm, vanadi |
| Aquamarine | Beryl | Xanh nước biển nhạt | Sắt |
| Thạch anh tím (amethyst) | Thạch anh | Tím | Sắt và bức xạ tự nhiên |
| Spinel | Spinel | Đỏ, hồng, tím, lam | Crôm, sắt, cô-ban |
| Peridot | Olivin | Xanh lục vàng | Sắt (là thành phần chính) |
| Ngọc bích (jade) | Jadeit hoặc nephrit | Xanh lục, trắng, tím… | Crôm, sắt |
Có hai nhóm nguyên nhân màu: đá có màu "cố hữu" vì nguyên tố tạo màu là thành phần chính (như peridot), và đá có màu "ngoại lai" vì một lượng rất nhỏ tạp chất (như ruby, sapphire, emerald). Nhóm thứ hai có thể có nhiều màu tuỳ tạp chất.
Spinel: viên đá bị nhầm suốt nhiều thế kỷ
Spinel đỏ trông rất giống ruby, nên trong lịch sử nhiều viên "ruby" nổi tiếng hoá ra là spinel. Viên đá đỏ lớn gọi là "Ruby của Hoàng tử Đen" gắn trên vương miện Hoàng gia Anh là một ví dụ thường được nhắc: nó là spinel. Chỉ khi khoa học khoáng vật phát triển ở thế kỷ 18 – 19, người ta mới phân biệt được hai loại đá này một cách chắc chắn. Ngày nay spinel được trân trọng như một loại đá quý riêng, và Việt Nam là một trong những nơi có spinel đẹp nhiều màu.
Lục Yên: "thủ phủ" đá quý của Việt Nam
Vùng Lục Yên ở miền núi phía Bắc nổi tiếng với các mỏ ruby, sapphire và spinel, được phát hiện và khai thác mạnh từ cuối thập niên 1980. Đá ở đây hình thành trong đá hoa (cẩm thạch) do quá trình biến chất. Spinel Lục Yên có nhiều màu từ đỏ, hồng, cam tới tím, xanh lam, xám, được giới đá quý quốc tế biết tới. Ruby Lục Yên từng có những viên lớn được biết đến. Ngoài Lục Yên, vùng Quỳ Châu (Nghệ An) cũng có mỏ ruby, sapphire. Chợ đá quý ở Lục Yên là điểm tham quan thú vị, nơi người dân bày bán đá thô, đá cắt.
Màu và giá trị: những điều người mua nên biết
- Màu là yếu tố quan trọng nhất: với ruby, sapphire, emerald, sắc màu, độ đậm và độ đồng đều ảnh hưởng tới giá trị nhiều hơn cả kích thước.
- Xử lý màu phổ biến: nhiều viên ruby, sapphire được nung nhiệt để cải thiện màu và độ trong, đây là thực hành được chấp nhận rộng rãi nhưng cần được công bố. Một số cách xử lý khác như lấp đầy vết nứt bằng thuỷ tinh làm giảm giá trị đáng kể.
- Đá tổng hợp: ruby, sapphire tổng hợp có cùng thành phần, màu đẹp và rẻ hơn nhiều; không xấu, miễn là được bán đúng tên.
- Giấy chứng nhận: với viên đá giá trị cao, nên yêu cầu giấy kiểm định từ phòng thí nghiệm đá quý uy tín, nêu rõ loại đá, nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp, có xử lý hay không.
Bài viết không đưa ra giá cụ thể vì giá đá quý biến động lớn theo chất lượng từng viên và thị trường.
Góc nhìn hôm nay: ngắm màu đá quý
Các bảo tàng địa chất, như Bảo tàng Địa chất ở Hà Nội, có trưng bày khoáng vật và đá quý Việt Nam. Khi xem đá, hãy nhìn dưới ánh sáng ban ngày và ánh đèn khác nhau: một số viên đổi màu theo nguồn sáng, như alexandrite xanh lục dưới ánh ngày và đỏ tía dưới đèn sợi đốt, một ví dụ sống động cho việc màu phụ thuộc vào ánh sáng (xem bài ánh đèn làm đổi màu đồ vật). Nếu tới Lục Yên, hãy đi cùng người địa phương tin cậy và cẩn thận khi mua bán đá giá trị lớn.
Câu hỏi thường gặp
Ruby và sapphire khác nhau thế nào?
Cả hai đều là khoáng vật corundum. Ruby đỏ nhờ một lượng nhỏ crôm; sapphire xanh lam nhờ sắt và titan. Corundum màu khác ngoài đỏ đều được gọi là sapphire.
Vì sao ngọc lục bảo có màu xanh?
Ngọc lục bảo là khoáng vật beryl có một lượng nhỏ crôm hoặc vanadi, hấp thụ ánh sáng đỏ và vàng, để lộ màu xanh lục.
Lục Yên nổi tiếng về loại đá quý nào?
Lục Yên nổi tiếng với ruby, sapphire và đặc biệt là spinel nhiều màu, hình thành trong đá hoa, được khai thác mạnh từ cuối thập niên 1980.
Đá quý nung nhiệt có phải đá giả không?
Không. Nung nhiệt để cải thiện màu ruby, sapphire là thực hành phổ biến và được chấp nhận, nhưng người bán cần công bố. Đá tổng hợp là loại khác, cũng cần được bán đúng tên.