Năm 1969, hai nhà nhân học người Mỹ Brent Berlin và Paul Kay công bố cuốn Basic Color Terms, cho rằng các ngôn ngữ trên thế giới thêm tên màu cơ bản theo một trật tự khá cố định: trước hết là sáng và tối, sau đó là đỏ, rồi đến lục hoặc vàng, rồi lam, nâu, và cuối cùng là tím, hồng, cam, xám. Ý tưởng này lật lại quan niệm trước đó rằng mỗi ngôn ngữ chia màu tuỳ ý. Đến nay nó vẫn có ảnh hưởng lớn, dù đã được chỉnh sửa nhiều và vẫn bị phê phán ở một số điểm.
"Tên màu cơ bản" nghĩa là gì
Không phải từ chỉ màu nào cũng là "cơ bản". Berlin và Kay đặt ra một số tiêu chí, nói gọn lại:
- Là một từ đơn, không ghép từ hai tên màu khác (không như "xanh lá", "đỏ tía").
- Không chỉ dùng cho một loại vật (không như "đen láy" chỉ cho mắt, "tóc vàng hoe").
- Không nằm gọn trong một màu khác (không như "đỏ son" là một kiểu đỏ).
- Phổ biến, người nói nào cũng biết và dùng.
Theo các tiêu chí này, tiếng Anh có 11 tên màu cơ bản: black, white, red, green, yellow, blue, brown, purple, pink, orange, grey.
Bảy giai đoạn của Berlin và Kay
Berlin và Kay khảo sát 20 ngôn ngữ trực tiếp và tham khảo tài liệu của gần 80 ngôn ngữ khác. Họ cho người nói mỗi ngôn ngữ chỉ ra vùng màu tương ứng với từng tên trên một bảng mẫu màu, và nhận thấy một mô hình lặp lại.
| Giai đoạn | Ngôn ngữ có thêm | Ghi chú |
|---|---|---|
| I | Sáng (trắng) và tối (đen) | Hai từ chia toàn bộ màu theo độ sáng, ấm lạnh |
| II | Đỏ | Thường bao cả vàng, cam, nâu |
| III | Lục hoặc vàng | Một trong hai |
| IV | Cả lục và vàng | Lục lúc này thường bao cả lam (grue) |
| V | Lam | Lam tách khỏi lục |
| VI | Nâu | |
| VII | Tím, hồng, cam, xám | Thứ tự trong nhóm này không cố định |
Hệ quả đáng chú ý: không có ngôn ngữ nào có từ "lam" riêng mà lại không có từ "đỏ"; ngôn ngữ nào có từ "nâu" thì hẳn đã có các từ ở giai đoạn trước. Berlin và Kay cũng thấy rằng dù ranh giới các vùng màu khác nhau giữa ngôn ngữ, "tâm điểm" của mỗi màu (cái đỏ nhất, cái xanh nhất) lại khá giống nhau ở mọi nơi.
Những chỉnh sửa và phê phán
Công trình năm 1969 được ca ngợi nhưng cũng nhận nhiều phê phán:
- Mẫu khảo sát nhỏ và lệch: nhiều người cung cấp thông tin là người song ngữ sống ở Mỹ, có thể đã chịu ảnh hưởng tiếng Anh.
- Bảng mẫu màu quá "sạch": các ô màu bão hoà mạnh có thể không phản ánh cách người ta gọi màu trong đời thật.
- Không phải ngôn ngữ nào cũng có "tên màu": ở một số ngôn ngữ, từ ta tưởng là tên màu thật ra gắn với độ tươi, độ ẩm, hay trạng thái của vật.
Để đáp lại, Kay và các cộng sự thực hiện Khảo sát Màu Thế giới (World Color Survey) từ cuối thập niên 1970, thu thập dữ liệu tại chỗ ở 110 ngôn ngữ không có chữ viết hoặc ít chịu ảnh hưởng công nghiệp. Kết quả ủng hộ ý tưởng có xu hướng chung, nhưng mô hình được sửa thành nhiều nhánh linh hoạt hơn, không còn là một chuỗi cứng nhắc.
Tiếng Việt nằm ở đâu
Tiếng Việt hiện đại có các từ màu được dùng rộng rãi: đen, trắng, đỏ, vàng, xanh, nâu, tím, hồng, cam (da cam), xám (ghi). Chữ "xanh" bao cả lục và lam, kiểu grue của giai đoạn IV. Nhưng tiếng Việt lại có nâu, tím, hồng, cam, xám, những từ ở các giai đoạn sau. Điều này cho thấy mô hình không phải một cầu thang buộc phải bước tuần tự: một ngôn ngữ có thể giữ "grue" trong khi có đủ những tên màu "muộn".
Ngoài ra, tiếng Việt còn có "lục" và "lam" từ Hán Việt, "xanh lá" và "xanh dương" trong khẩu ngữ, nên trên thực tế người nói vẫn phân biệt được khi cần. Một số nhà nghiên cứu cho rằng "xanh dương" và "xanh lá" đang dần trở thành hai đơn vị riêng trong ngôn ngữ của người trẻ, nhưng chúng vẫn là từ ghép, chưa thoả tiêu chí "từ đơn" của Berlin và Kay.
Ngôn ngữ có thay đổi cách ta nhìn màu không
Đây là phần tranh luận lâu đời nhất, gắn với giả thuyết rằng ngôn ngữ định hình tư duy. Bằng chứng hiện nay cho thấy một ảnh hưởng nhỏ nhưng có thật: người nói tiếng Nga, vốn có hai từ cơ bản cho xanh lam nhạt và xanh lam đậm, phân biệt hai mẫu xanh lam nhanh hơn một chút khi hai mẫu rơi vào hai từ khác nhau (nghiên cứu năm 2007). Một số nghiên cứu về cộng đồng Himba ở Namibia, vốn chia màu khác người châu Âu, cũng cho kết quả tương tự, dù có những tranh cãi về cách làm thí nghiệm.
Điều cần nhấn mạnh: không ai mất khả năng nhìn một màu vì ngôn ngữ thiếu từ. Ngôn ngữ ảnh hưởng tới tốc độ phân loại, độ chính xác khi ghi nhớ và việc người ta chú ý tới khác biệt nào, chứ không thay đổi mắt.
Góc nhìn hôm nay: làm khảo sát màu nho nhỏ
Bạn có thể tự làm một "khảo sát màu" kiểu Berlin – Kay với gia đình: in hoặc tìm một bảng nhiều ô màu, nhờ ông bà, cha mẹ, con cháu lần lượt chỉ ra "cái đỏ nhất", "cái xanh nhất", "cái tím nhất", rồi khoanh vùng những ô họ gọi bằng từng tên. So sánh giữa các thế hệ, giữa người miền Bắc và miền Nam. Kết quả thường cho thấy tâm điểm màu giống nhau, còn ranh giới thì xê dịch, đúng như Berlin và Kay đã thấy. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn sách gốc năm 1969 và các bài tổng kết về World Color Survey.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết Berlin và Kay về tên màu là gì?
Là thuyết cho rằng các ngôn ngữ thêm tên màu cơ bản theo trật tự gần cố định: sáng – tối, rồi đỏ, rồi lục hoặc vàng, rồi lam, nâu, và cuối cùng tím, hồng, cam, xám. Công bố năm 1969 trong cuốn Basic Color Terms.
Tiếng Anh có bao nhiêu tên màu cơ bản?
Theo Berlin và Kay, tiếng Anh có 11: black, white, red, green, yellow, blue, brown, purple, pink, orange, grey.
Tiếng Việt có bao nhiêu tên màu cơ bản?
Không có con số chính thức, nhưng các từ được dùng rộng rãi gồm đen, trắng, đỏ, vàng, xanh, nâu, tím, hồng, cam, xám. Chữ "xanh" bao cả lục lẫn lam.
Ngôn ngữ có làm thay đổi cách nhìn màu không?
Có ảnh hưởng nhỏ tới tốc độ phân loại và ghi nhớ màu, như nghiên cứu với người nói tiếng Nga. Nhưng ngôn ngữ không làm người ta mất khả năng nhìn thấy một màu.