Người tứ sắc là gì: có thật có người thấy nhiều màu hơn người thường

Người tứ sắc là người có bốn loại tế bào nón thay vì ba, và trong trường hợp hiếm, có thể phân biệt được những sắc màu mà người bình thường thấy y hệt nhau. Gần như chỉ phụ nữ mới có khả năng này, do gen quy định nón đỏ và nón lục nằm trên nhiễm sắc thể X. Một tỉ lệ đáng kể phụ nữ mang bốn loại nón, nhưng các nghiên cứu cho đến nay mới xác nhận được rất ít người thật sự "dùng" được loại nón thứ tư để thấy thêm màu.

Từ ba lên bốn: chuyện của nhiễm sắc thể X

Người bình thường có ba loại nón: S (ngắn), M (trung bình) và L (dài). Gen quy định sắc tố của nón M và nón L nằm trên nhiễm sắc thể X. Nam giới chỉ có một nhiễm sắc thể X, nếu gen trên đó bị biến đổi, họ chỉ còn hai loại nón bình thường hoặc có một loại nón lệch vùng nhạy, và sẽ lẫn một số màu đỏ – lục. Đây là nguyên nhân chính khiến thiếu hụt thị giác màu đỏ – lục gặp ở nam nhiều hơn nữ rõ rệt.

Nữ giới có hai nhiễm sắc thể X. Nếu một bên mang gen nón bình thường, bên kia mang gen của một biến thể nón hơi lệch vùng nhạy, thì trong võng mạc của họ, mỗi tế bào nón chỉ dùng một trong hai X. Kết quả là có thể tồn tại song song nón L bình thường và một nón "L lệch" hay "M lệch". Cộng với S và M, người đó có bốn loại nón. Những phụ nữ này thường có con trai hoặc cha mang thiếu hụt thị giác màu đỏ – lục, vì họ là người mang gen.

Có bốn nón chưa chắc đã thấy thêm màu

Có thêm một loại cảm biến không tự động làm thế giới nhiều màu hơn. Ba điều kiện cần cùng lúc:

1. Loại nón thứ tư phải có vùng nhạy cách đủ xa hai loại M và L, để tín hiệu của nó thật sự khác.
2. Võng mạc và não phải xử lý tín hiệu từ loại nón này như một kênh riêng, chứ không gộp chung vào kênh có sẵn.
3. Người đó phải được kiểm tra bằng phép thử chính xác, chứng minh họ phân biệt được những hỗn hợp màu mà người ba nón thấy giống hệt nhau.

Nhà nghiên cứu thị giác Gabriele Jordan và các đồng nghiệp ở Anh đã tìm kiếm những người như vậy trong nhiều năm. Trong một nghiên cứu công bố năm 2010, họ kiểm tra một nhóm phụ nữ mang bốn loại nón và chỉ tìm thấy một người, được gọi bằng mã cDa29, vượt qua các phép thử nghiêm ngặt để được coi là tứ sắc chức năng. Kết quả này cho thấy khả năng thấy thêm màu nhờ nón thứ tư là có thật nhưng rất hiếm.

Thấy thêm màu nghĩa là gì

Người ba nón có thể bị "lừa" bởi hai ánh sáng khác nhau về vật lý nhưng kích thích ba loại nón y hệt nhau, ví dụ một ánh vàng tinh khiết và một hỗn hợp đỏ cộng lục. Đó là nền tảng của màn hình RGB. Người tứ sắc chức năng có thêm một kênh, nên có thể nhận ra hai ánh sáng đó khác nhau. Trong đời sống, điều này có thể thể hiện ở khả năng phân biệt các sắc độ rất tinh của lá cây, đá, vải, những thứ có phổ ánh sáng phức tạp.

Không ai mô tả được "màu mới" bằng lời cho người khác, vì ngôn ngữ của chúng ta được xây dựng trên trải nghiệm ba nón. Những người được cho là tứ sắc thường mô tả rằng họ thấy nhiều sắc khác nhau ở chỗ người khác chỉ thấy một màu.

Các bài test tứ sắc trên mạng có đáng tin không

Trên mạng xã hội thường lan truyền những hình dải màu kèm câu "đếm được bao nhiêu màu, nếu hơn ba mươi bạn là người tứ sắc". Những bài test này không thể phát hiện tứ sắc, vì một lý do đơn giản: màn hình chỉ có ba loại điểm ảnh đỏ, lục, lam, được thiết kế cho mắt ba nón. Mọi màu trên màn hình đều là tổ hợp ba kênh, nên không có thông tin nào mà chỉ nón thứ tư mới bắt được. Số dải màu bạn đếm được phụ thuộc vào màn hình, độ sáng, sự chú ý và cách bạn quyết định ranh giới, không phải vào số loại nón.

Chỉ phòng thí nghiệm với nguồn sáng điều chỉnh được quang phổ, cùng xét nghiệm di truyền, mới đánh giá được tứ sắc.

Các trường hợp được nhắc tới nhiều

Ngoài người phụ nữ cDa29 trong nghiên cứu của Jordan, báo chí từng viết về một hoạ sĩ ở Úc tên Concetta Antico, người được một số nhà nghiên cứu cho là có gen tứ sắc và tranh của bà dùng rất nhiều sắc màu tinh tế. Câu chuyện của bà được kể rộng rãi, nhưng nên hiểu đây là một trường hợp được nghiên cứu, không phải bằng chứng rằng mọi hoạ sĩ dùng nhiều màu đều tứ sắc. Kỹ năng quan sát và luyện tập cũng giúp người ba nón phân biệt màu tinh hơn rất nhiều.

Luyện mắt nhìn màu tinh hơn có được không

Không ai thêm được loại nón bằng luyện tập, nhưng khả năng phân biệt và gọi tên màu có thể cải thiện đáng kể. Thợ nhuộm, thợ in, hoạ sĩ, người làm nghề pha sơn, nghề trang điểm nhìn ra những khác biệt màu mà người ngoài nghề bỏ qua. Một số cách tập:

• So sánh các mẫu màu gần nhau dưới ánh sáng tốt, như bảng màu sơn, xếp chúng theo thứ tự sắc độ.
• Học tên gọi của nhiều sắc khác nhau; có tên giúp chú ý tới khác biệt.
• Pha màu thực hành bằng màu nước, màu bột, quan sát từng thay đổi nhỏ.

Ai làm nghề cần độ chính xác về màu có thể kiểm tra khả năng phân biệt sắc độ bằng các bộ test chuyên dụng tại cơ sở nhãn khoa.

Góc nhìn hôm nay: hiểu đúng để không bị lừa

Tứ sắc là một chủ đề khoa học hấp dẫn, nhưng cũng là nơi nhiều thông tin thổi phồng. Ghi nhớ ba điểm: tứ sắc gần như chỉ gặp ở nữ; có bốn nón không đồng nghĩa thấy thêm màu; test trên màn hình không đo được tứ sắc. Người muốn đọc nghiên cứu gốc có thể tìm các bài của nhóm Gabriele Jordan và John Mollon về thị giác màu ở phụ nữ mang gen, được công bố trên các tạp chí chuyên ngành.