Chiếc váy nổi tiếng năm 2015 thật ra màu xanh lam và đen. Người thấy nó trắng – vàng không hề "mù màu": não họ ngầm cho rằng chiếc váy đứng trong bóng râm hoặc dưới ánh sáng xanh, rồi tự trừ bớt màu xanh, thế là xanh thành trắng, đen thành vàng nâu. Bức ảnh bị phơi sáng quá và không có manh mối rõ về nguồn sáng, nên mỗi bộ não đoán một kiểu, và chẳng ai thuyết phục được ai.
Chuyện gì đã xảy ra
Cuối tháng 2 năm 2015, một bức ảnh chụp chiếc váy bằng điện thoại được đăng trên mạng xã hội Tumblr kèm câu hỏi: váy này màu gì? Bức ảnh do mẹ của một cô dâu ở Scotland chụp để hỏi ý con gái về bộ váy định mặc trong đám cưới. Trong vài ngày, câu hỏi lan khắp thế giới, hàng chục triệu người tranh cãi. Các gia đình, các văn phòng chia làm hai phe. Hãng sản xuất xác nhận chiếc váy thật màu xanh lam viền ren đen.
Điều khiến các nhà khoa học thích thú là sự chia phe gay gắt. Với hầu hết ảnh, mọi người đồng ý về màu. Với chiếc váy, người ta không chỉ khác nhau, mà còn khó đổi cách nhìn: ai thấy trắng – vàng thường thấy mãi như thế.
Não không đo màu, não đoán màu
Ánh sáng đi tới mắt ta từ một vật là kết quả của hai thứ nhân với nhau: màu thật của vật và màu của nguồn sáng chiếu vào nó. Một chiếc áo trắng dưới đèn vàng hắt ánh vàng; một chiếc áo vàng dưới ánh trắng cũng hắt ánh vàng. Mắt chỉ nhận được tổng, nên não phải đoán xem phần nào là do đèn, phần nào là do vật. Khả năng này gọi là hằng định màu, và bình thường nó làm rất tốt nhờ các manh mối xung quanh.
Bức ảnh chiếc váy thiếu manh mối. Nền phía sau bị cháy sáng, không có vật quen thuộc nào biết rõ màu để đối chiếu. Não mỗi người phải tự đoán nguồn sáng:
| Não đoán nguồn sáng là | Não trừ đi | Kết quả thấy |
|---|---|---|
| Ánh vàng ấm (đèn trong nhà) | Phần vàng | Xanh lam – đen (đúng màu thật) |
| Ánh xanh lạnh (bóng râm, ánh trời) | Phần xanh | Trắng – vàng kim |
Ánh trời và bóng râm ngả xanh, ánh đèn trong nhà ngả vàng: cả hai đều là những nguồn sáng ta gặp hằng ngày. Vì vậy cả hai cách đoán đều hợp lý, và bộ não mỗi người chọn một.
Các nghiên cứu nói gì
Chỉ vài tháng sau, tạp chí Current Biology đăng một loạt nghiên cứu về chiếc váy. Một khảo sát lớn với hơn một nghìn người cho thấy khoảng hơn một nửa thấy xanh – đen, khoảng ba mươi phần trăm thấy trắng – vàng, số còn lại thấy những tổ hợp khác như xanh – nâu. Các tác giả ghi nhận người lớn tuổi hơn có xu hướng thấy trắng – vàng nhiều hơn một chút, dù hiệu ứng không lớn.
Năm 2017, nhà thần kinh học Pascal Wallisch công bố nghiên cứu gợi ý rằng những người quen hoạt động ban ngày, tiếp xúc nhiều với ánh nắng, có xu hướng giả định ánh sáng tự nhiên nhiều hơn, nên dễ thấy trắng – vàng hơn; còn người hay thức khuya dưới đèn có xu hướng thấy xanh – đen. Đây là một giả thuyết có dữ liệu ủng hộ, nhưng chưa phải kết luận cuối cùng.
Điểm chung của các nghiên cứu: sự khác biệt nằm ở cách não diễn giải, không ở mắt. Người thấy trắng – vàng hoàn toàn có thị lực màu bình thường.
Có thể đổi cách nhìn không
Một số người kể rằng sau một lúc, hoặc khi xem ảnh trên một màn hình khác, họ "lật" sang thấy màu kia. Có vài cách giúp lật:
- Che phần nền cháy sáng, chỉ nhìn một mảnh vải nhỏ. Mảnh màu cô lập thường trông xanh lam nhạt, giúp nhiều người nhận ra phần "trắng" thật ra là xanh.
- Xem các phiên bản ảnh đã được chỉnh để có manh mối nguồn sáng rõ, như đặt chiếc váy cạnh một vật trắng chuẩn dưới đèn vàng.
- Thay đổi độ sáng màn hình hoặc xem trong phòng tối và phòng sáng.
Không phải ai cũng lật được, và việc không lật được không có gì bất thường.
Những "chiếc váy" khác
Sau chiếc váy, mạng xã hội liên tục xuất hiện các ảnh tương tự: một đôi giày thể thao năm 2017 mà người thấy hồng – trắng, người thấy xám – xanh ngọc; nhiều ảnh áo, túi xách gây tranh cãi. Năm 2018 có phiên bản âm thanh: một đoạn ghi âm người nghe thành "Laurel", người nghe thành "Yanny", vì não mỗi người chú ý vào dải tần khác nhau. Cơ chế chung là khi tín hiệu mơ hồ, não dựa vào kỳ vọng và kinh nghiệm để lấp chỗ trống.
Góc nhìn hôm nay: bài học từ một chiếc váy
Chiếc váy cho thấy một sự thật đơn giản mà nhiều người chưa từng nghĩ: hai người nhìn cùng một thứ có thể thấy khác nhau mà không ai sai về mặt cảm nhận. Điều đó có ích trong đời sống: khi mua quần áo trên mạng, màu trong ảnh có thể khác xa màu thật vì ánh sáng lúc chụp và màn hình của bạn; hãy hỏi người bán ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên hoặc đối chiếu với một vật trắng. Khi tranh luận với người khác về một điều mơ hồ, nhớ rằng não ai cũng đang "đoán", và hỏi họ dựa vào đâu có khi hữu ích hơn là cãi xem ai đúng.
Câu hỏi thường gặp
Chiếc váy năm 2015 thật sự màu gì?
Màu xanh lam và đen. Hãng sản xuất đã xác nhận, và những ảnh chụp chiếc váy trong ánh sáng bình thường cho thấy rõ điều đó.
Vì sao có người thấy chiếc váy trắng và vàng?
Não họ giả định chiếc váy đứng dưới ánh sáng xanh của bóng râm hay ánh trời, rồi tự trừ bớt màu xanh. Phần xanh lam thành trắng, phần đen thành vàng nâu.
Thấy chiếc váy trắng vàng có phải bị mù màu không?
Không. Sự khác biệt nằm ở cách não đoán nguồn sáng, không ở tế bào nón trong mắt. Người thấy trắng vàng vẫn có thị lực màu bình thường.
Vì sao màu quần áo mua online khác ảnh?
Màu trong ảnh phụ thuộc vào ánh sáng lúc chụp, cách chỉnh ảnh và màn hình của người xem. Nên xem ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên hoặc có vật trắng chuẩn để đối chiếu.