Cửa hàng và bao bì dùng màu sắc có chủ đích để thu hút ánh nhìn, gợi cảm nhận về sản phẩm và hướng dẫn người mua: nhãn giảm giá thường màu đỏ hoặc vàng vì nổi bật, sản phẩm "tự nhiên" hay dùng xanh lá và nâu kraft, đồ cao cấp chuộng đen, trắng, vàng kim. Biết những quy ước này giúp người mua tỉnh táo hơn: màu bao bì không nói lên chất lượng hay độ an toàn, chỉ có nhãn thành phần, hạn dùng và nguồn gốc mới nói.
Màu giúp sản phẩm được nhìn thấy
Trên kệ siêu thị có hàng trăm sản phẩm, người mua thường chỉ lướt qua mỗi kệ trong vài giây. Bao bì cần nổi bật trước tiên: màu tương phản với các sản phẩm bên cạnh, màu rực ở vị trí ngang tầm mắt. Nếu mọi hãng trong một ngành đều dùng màu xanh, một bao bì màu cam sẽ hút mắt; nhưng nếu quá khác, người mua có thể không nhận ra đó là loại sản phẩm gì. Đây là bài toán cân bằng giữa "nổi bật" và "đúng ngành" mà người thiết kế bao bì luôn đối mặt.
Những quy ước màu thường gặp trên bao bì
| Màu | Hay gặp ở | Ngụ ý thường muốn truyền tải |
|---|---|---|
| Xanh lá, nâu giấy kraft | Thực phẩm hữu cơ, đồ "thiên nhiên" | Tự nhiên, lành, thân thiện môi trường |
| Trắng, xanh lam nhạt | Sữa, nước uống, sản phẩm vệ sinh | Sạch, tinh khiết |
| Đỏ, vàng | Đồ ăn nhanh, mì gói, bánh kẹo | Ngon, năng lượng, vui |
| Đen, vàng kim, bạc | Hàng cao cấp, quà tặng | Sang trọng, đặc biệt |
| Màu pastel | Đồ em bé, mỹ phẩm nhẹ dịu | Nhẹ nhàng, an toàn |
| Màu rực, neon | Đồ uống năng lượng, đồ chơi | Năng động, trẻ trung |
Đây là quy ước tiếp thị, khác nhau giữa các nước và thay đổi theo thời gian. Một số ngành còn có mã màu riêng theo thói quen thị trường, ví dụ ở nhiều nước, màu nắp chai sữa phân biệt loại sữa béo, ít béo, tách béo, nhưng mỗi nước, mỗi hãng một kiểu, nên luôn đọc chữ trên nhãn.
"Tẩy xanh": khi màu nói nhiều hơn sự thật
Bao bì xanh lá, hình lá cây, chữ "tự nhiên" không có nghĩa sản phẩm thực sự hữu cơ hay thân thiện môi trường. Hiện tượng dùng hình ảnh, màu sắc để tạo ấn tượng "xanh" vượt quá thực tế được gọi là "tẩy xanh" (greenwashing). Cách tỉnh táo:
- Tìm chứng nhận cụ thể do tổ chức độc lập cấp, không chỉ chữ "tự nhiên", "sạch".
- Đọc bảng thành phần thay vì nhìn màu bao bì.
- Với thực phẩm, kiểm tra hạn dùng, nơi sản xuất, số đăng ký, công bố sản phẩm.
Màu trong cửa hàng: ánh sáng và nhãn giá
Ánh sáng
Như bài về hằng định màu và bài về ánh đèn làm đổi màu đồ vật đã kể, cửa hàng dùng ánh sáng để làm hàng trông hấp dẫn: đèn ấm cho quầy bánh, đèn hồng đỏ cho quầy thịt, đèn trắng lạnh cho quầy hải sản, đèn rọi cho trang sức. Không phải là gian lận, nhưng người mua nên đánh giá thực phẩm bằng nhiều dấu hiệu khác ngoài màu: mùi, độ đàn hồi, hạn dùng.
Nhãn giá và khuyến mãi
Nhãn giảm giá thường dùng nền đỏ, vàng với chữ đậm, vì những màu này nổi bật nhất trên kệ. Theo thời gian, người mua đã quen "đỏ là khuyến mãi", nên chỉ cần thấy màu là mắt dừng lại. Nên đọc kỹ con số: giá trước và sau giảm, đơn vị tính (giá mỗi gam, mỗi lít), điều kiện áp dụng, vì nhãn đỏ không đảm bảo đó là giá tốt nhất.
Bao bì và người lớn tuổi, người mắt kém
Một vấn đề ít được nhắc: bao bì với chữ nhỏ, màu nhạt trên nền màu khiến người lớn tuổi, người có thị lực kém khó đọc thông tin quan trọng như hạn dùng, liều dùng, thành phần gây dị ứng. Các nguyên tắc về độ tương phản (xem bài về độ tương phản màu) áp dụng cả cho bao bì. Với thuốc và thực phẩm chức năng, nếu không đọc rõ hướng dẫn, hãy hỏi dược sĩ, không đoán theo màu viên thuốc hay màu vỏ hộp.
Màu và thói quen mua sắm của người Việt
Ở Việt Nam, màu đỏ, vàng trên bao bì ngày Tết gắn với may mắn, nên nhiều hãng ra "bao bì Tết" màu đỏ vàng cho bánh kẹo, nước ngọt, bia. Màu xanh lá gắn với các sản phẩm "nông sản sạch". Chợ truyền thống có những quy ước riêng không cần bao bì: rổ rau xanh mướt, mẹt quả chín bày ra để màu "nói" thay người bán. Khi mua ở chợ, màu tươi tự nhiên là một dấu hiệu tốt, nhưng màu quá rực bất thường (như ớt bột đỏ chói, hạt dưa đỏ loang tay) lại là dấu hiệu cần cẩn thận (xem bài phẩm màu thực phẩm).
Góc nhìn hôm nay: nhìn kệ hàng bằng con mắt khác
Lần tới vào siêu thị, thử đứng trước một kệ hàng và để ý: sản phẩm nào bạn thấy đầu tiên, vì màu gì? Các hãng trong cùng loại dùng màu giống nhau đến mức nào? Sau đó cầm hai sản phẩm có bao bì "xanh" và "đỏ" lên, đọc bảng thành phần và so sánh. Thói quen nhỏ này giúp bạn mua hàng dựa trên thông tin thay vì ấn tượng thị giác. Người làm kinh doanh nhỏ có thể tham khảo bài về màu sắc trong logo và nhận diện thương hiệu để chọn màu bao bì phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhãn giảm giá thường màu đỏ?
Màu đỏ và vàng nổi bật nhất trên kệ hàng, nên dễ thu hút ánh mắt. Theo thời gian, người mua quen liên tưởng nhãn đỏ với khuyến mãi.
Bao bì màu xanh lá có nghĩa là sản phẩm tự nhiên không?
Không nhất thiết. Màu xanh chỉ là cách tạo ấn tượng. Muốn biết sản phẩm có thực sự hữu cơ hay thân thiện môi trường, cần xem chứng nhận độc lập và bảng thành phần.
Tẩy xanh (greenwashing) là gì?
Là việc dùng màu xanh, hình lá cây, chữ "tự nhiên" để tạo ấn tượng sản phẩm thân thiện môi trường hơn thực tế.
Có nên chọn thực phẩm theo màu bao bì không?
Không nên. Màu bao bì không nói lên chất lượng hay độ an toàn. Hãy đọc thành phần, hạn dùng, nơi sản xuất và các chứng nhận trên nhãn.