Chó và mèo không mù màu hoàn toàn: chúng có hai loại tế bào nón nên thấy thế giới chủ yếu qua các sắc xanh lam và vàng, khó phân biệt đỏ với lục. Chim thì ngược lại, phần lớn có bốn loại nón, thấy nhiều màu hơn người. Tôm tít có tới mười hai đến mười sáu loại tế bào cảm quang, nhưng điều bất ngờ là chúng phân biệt các màu gần nhau kém hơn người. Mỗi loài thấy một thế giới khác, khớp với cách chúng sống.
Đếm số loại nón: chìa khoá để hiểu
| Loài | Số loại nón (hoặc tế bào cảm quang màu) | Thế giới màu gần đúng |
|---|---|---|
| Chó, mèo, ngựa, bò | 2 | Lam và vàng, đỏ – lục khó phân biệt |
| Người, khỉ đột, khỉ ở châu Á và châu Phi | 3 | Đỏ, lục, lam và tổ hợp |
| Phần lớn chim, nhiều loài cá, bò sát | 4 | Thêm vùng tử ngoại gần |
| Tôm tít | 12–16 loại tế bào cảm quang | Rất nhiều kênh, nhưng xử lý theo kiểu khác |
Hầu hết động vật có vú chỉ có hai loại nón. Các nhà khoa học cho rằng tổ tiên động vật có vú từng sống về đêm trong thời khủng long, nên mất bớt khả năng thấy màu. Linh trưởng ở châu Phi và châu Á, trong đó có người, sau này "lấy lại" loại nón thứ ba. Một giả thuyết được nhắc nhiều là nhờ đó dễ nhận ra quả chín đỏ và lá non giữa tán lá xanh.
Chó thấy gì
Chó có nón nhạy vùng xanh lam và nón nhạy vùng vàng lục, tương tự một người không phân biệt được đỏ với lục. Một quả bóng đỏ trên bãi cỏ xanh với chó trông gần như cùng tông màu, chỉ khác độ sáng tối; quả bóng xanh lam hay vàng thì nổi bật hơn hẳn. Đó là lý do nhiều đồ chơi cho chó được làm màu xanh lam hoặc vàng.
Bù lại, mắt chó có nhiều tế bào que hơn và một lớp phản quang phía sau võng mạc (lớp tapetum lucidum) giúp nhìn tốt trong ánh sáng yếu, và rất nhạy với chuyển động. Thị lực chi tiết của chó kém người; một vật người thấy rõ từ xa, chó có thể chỉ thấy nhòe. Chó dựa vào mũi và tai nhiều hơn mắt.
Mèo thấy gì
Mèo cũng có hai loại nón chính, thế giới màu tương tự chó: các sắc xanh lam, vàng xám, ít đỏ. Màu sắc với mèo nhạt hơn với người. Nhưng mèo là chuyên gia bóng tối: chúng cần ít ánh sáng hơn người nhiều lần để nhìn thấy, đồng tử mở rất rộng, lớp phản quang làm mắt mèo loé sáng khi bị đèn chiếu vào ban đêm. Mèo cũng nhìn rất nhạy các chuyển động nhỏ, rất hữu ích để bắt chuột lúc chạng vạng.
Bò tót có ghét màu đỏ không
Một ngộ nhận phổ biến là bò tót trong đấu bò lao vào vì tấm vải đỏ. Bò có hai loại nón, không phân biệt đỏ với lục tốt. Các thí nghiệm cho thấy bò phản ứng với chuyển động của tấm vải chứ không với màu: vải xanh hay trắng vung vẩy cũng làm bò lao vào. Màu đỏ của tấm vải chủ yếu là truyền thống và để che vết máu, không phải để khiêu khích con bò.
Chim: bậc thầy màu sắc
Phần lớn các loài chim có bốn loại nón, trong đó một loại nhạy với vùng tử ngoại gần mà mắt người không thấy. Thêm nữa, nón của chim có những giọt dầu nhỏ có màu, hoạt động như kính lọc, giúp tách bạch các màu rõ hơn. Vì vậy nhiều loài chim mà ta thấy trống mái giống hệt nhau, chim lại thấy khác biệt rõ trên bộ lông. Màu sắc lông có vai trò quan trọng trong việc chọn bạn đời, như bài về chim công trong danh mục Màu trong thiên nhiên kể.
Chim săn mồi như diều hâu, đại bàng còn có thị lực chi tiết vượt xa người. Bồ câu có khả năng phân biệt màu tinh tới mức được dùng trong một số nghiên cứu về thị giác.
Tôm tít: nhiều nón nhất nhưng không giỏi nhất
Tôm tít (còn gọi bề bề ở nhiều nơi ở Việt Nam, dù cách gọi khác nhau theo vùng) là loài giáp xác có mắt phức tạp bậc nhất thế giới động vật, với 12 đến 16 loại tế bào cảm quang, gồm cả loại cảm nhận ánh sáng phân cực. Người ta từng đoán chúng thấy một thế giới màu rực rỡ không tưởng.
Năm 2014, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science thử dạy tôm tít phân biệt các cặp màu. Kết quả bất ngờ: chúng phân biệt các màu gần nhau kém hơn người nhiều, chỉ tách được những màu cách nhau khá xa trên quang phổ. Các nhà khoa học giải thích rằng tôm tít có lẽ không so sánh tín hiệu giữa các loại tế bào như người, mà dùng mỗi loại như một "nút nhận dạng" nhanh: màu nào kích hoạt kênh nào là biết ngay, không cần não xử lý nhiều. Cách nhìn này nhanh, hợp với lối săn mồi chớp nhoáng của chúng, nhưng thô.
Bài học: nhiều cảm biến không có nghĩa là thấy nhiều màu hơn. Cách não xử lý tín hiệu quan trọng không kém.
Góc nhìn hôm nay: chọn màu cho vật nuôi
- Đồ chơi cho chó, mèo nên chọn màu xanh lam hoặc vàng để chúng dễ thấy trên cỏ, trên sàn.
- Bát ăn tương phản rõ với màu sàn giúp vật nuôi già, mắt kém dễ tìm hơn.
- Đừng nghĩ con chó "ghét" một màu nào; nó phản ứng với chuyển động, mùi, âm thanh nhiều hơn.
- Nếu vật nuôi va vấp nhiều, mắt đục, phản ứng chậm với ánh sáng, hãy đưa đi khám bác sĩ thú y.
Có nhiều ứng dụng và trang web mô phỏng cách chó, mèo nhìn ảnh; dùng để tham khảo, vì không ai thật sự biết chính xác trải nghiệm của một loài khác.
Câu hỏi thường gặp
Chó có bị mù màu không?
Không hoàn toàn. Chó có hai loại tế bào nón, thấy chủ yếu các sắc xanh lam và vàng, khó phân biệt đỏ với lục. Thế giới màu của chó giống người không phân biệt được đỏ – lục.
Mèo nhìn thấy màu gì?
Mèo thấy chủ yếu xanh lam và vàng xám, màu nhạt hơn người thấy. Bù lại mèo nhìn trong tối rất tốt và rất nhạy với chuyển động.
Bò tót có lao vào vì màu đỏ không?
Không. Bò không phân biệt đỏ tốt, chúng phản ứng với chuyển động của tấm vải. Vải màu khác vung vẩy cũng khiến bò lao vào.
Tôm tít có thấy nhiều màu nhất không?
Tôm tít có nhiều loại tế bào cảm quang nhất, 12 đến 16 loại, nhưng nghiên cứu năm 2014 cho thấy chúng phân biệt các màu gần nhau kém hơn người. Chúng dùng màu để nhận dạng nhanh chứ không phân tích tinh.