Ánh đèn có thể làm đồ vật đổi màu theo hai cách: làm mọi thứ ngả vàng hay ngả xanh (do nhiệt độ màu của đèn), và làm hai vật trông cùng màu dưới một đèn lại khác màu dưới đèn khác. Hiện tượng thứ hai gọi là metamerism (tạm dịch "đồng sắc dị phổ"), là lý do chiếc áo và chiếc quần mua cùng "một màu" ở cửa hàng về nhà lại lệch nhau. Biết điều này giúp mua quần áo, sơn, vải, mỹ phẩm và chụp ảnh sản phẩm đúng màu hơn.
Đồng sắc dị phổ là gì
Màu ta thấy là kết quả của ánh sáng chiếu vào nhân với cách vật hấp thụ, hắt lại từng bước sóng. Hai mảnh vải nhuộm bằng hai loại thuốc nhuộm khác nhau có thể hắt lại những phổ ánh sáng khác nhau, nhưng dưới một nguồn sáng cụ thể, chúng tình cờ kích thích ba loại tế bào nón trong mắt giống hệt nhau, nên trông cùng màu. Đổi sang nguồn sáng có phổ khác, sự trùng khớp ấy mất đi, và hai mảnh vải lộ ra khác nhau.
Nói đơn giản: "giống màu" không có nghĩa là "giống hệt về vật lý". Mắt người chỉ có ba kênh để so sánh, nên có vô số cách để hai thứ khác nhau trông giống nhau trong một điều kiện.
Những tình huống quen thuộc
| Tình huống | Chuyện gì xảy ra |
|---|---|
| Mua áo và quần "cùng màu" ở cửa hàng | Dưới đèn cửa hàng trông khớp, ra ánh nắng thì lệch |
| Sơn dặm lại một mảng tường | Ban ngày trông giống, buổi tối bật đèn thì lộ vết sơn mới |
| Kem nền thử ở cửa hàng | Dưới đèn cửa hàng khớp màu da, ra ngoài trời bị lệch tông |
| Ghế sofa và rèm cùng tông | Dưới đèn vàng buổi tối trông lạc tông |
| Ảnh chụp sản phẩm bán online | Khách nhận hàng thấy màu khác ảnh |
Nhiệt độ màu và chỉ số hoàn màu
Hai thông số của đèn ảnh hưởng mạnh tới việc đồ vật hiện màu ra sao (bài về nhiệt độ màu trong danh mục Ánh sáng và màu sắc giải thích kỹ):
- Nhiệt độ màu (K): đèn vàng ấm (2.700–3.000 K) làm màu đỏ, cam, vàng nổi lên, màu lam, tím xỉn đi. Đèn trắng lạnh (6.500 K) làm ngược lại.
- Chỉ số hoàn màu (CRI, Ra): đèn có Ra cao (từ 90) hiện màu gần với ánh sáng tự nhiên; đèn Ra thấp có quang phổ "khuyết", làm một số màu sai lệch rõ, đặc biệt là đỏ và màu da.
Đồng sắc dị phổ dễ xảy ra hơn khi chuyển giữa hai nguồn sáng có quang phổ rất khác nhau, ví dụ từ đèn LED giá rẻ có phổ khuyết sang ánh nắng có phổ liên tục.
Ngành nào phải lo chuyện này
Đồng sắc dị phổ là vấn đề nghiêm túc trong nhiều ngành:
- Dệt may: các bộ phận của một chiếc áo (thân, cổ, cúc, chỉ) có thể làm từ vật liệu khác nhau, nhuộm bằng thuốc nhuộm khác nhau. Nhà máy kiểm tra màu trong buồng soi màu có nhiều loại đèn chuẩn (ánh sáng ban ngày, đèn cửa hàng, đèn sợi đốt) để đảm bảo chúng khớp trong mọi điều kiện.
- Sơn, ô tô: phụ tùng nhựa và thân xe sơn kim loại phải khớp màu dưới nắng lẫn dưới đèn đường.
- In ấn, bao bì: màu thương hiệu phải nhất quán trên giấy, nhựa, kim loại.
- Nha khoa: răng giả, miếng trám phải khớp màu răng thật dưới nhiều nguồn sáng; nhiều phòng khám có đèn chuẩn để so màu.
Mẹo cho người mua sắm
- Ra cửa xem dưới ánh sáng tự nhiên: khi mua quần áo, vải, sơn, mỹ phẩm, mang sản phẩm ra gần cửa sổ hoặc cửa ra vào để so màu.
- So nhiều nguồn sáng: nếu có thể, xem cả dưới đèn trong cửa hàng và đèn điện thoại.
- Mua các món cần khớp màu cùng lúc, cùng lô: vải, sơn, gạch ốp cùng một lô sản xuất ít lệch màu hơn.
- Với sơn dặm: dặm cả mảng tường đến góc hoặc mép tự nhiên thay vì một vệt nhỏ giữa tường.
- Với kem nền: thử ở đường hàm, chờ vài phút, xem dưới ánh sáng ban ngày.
Mẹo cho người bán hàng online
- Chụp ảnh dưới ánh sáng tự nhiên gián tiếp (gần cửa sổ, không có nắng gắt) hoặc dùng đèn chụp ảnh có chỉ số hoàn màu cao.
- Đặt một tờ giấy trắng hoặc thẻ xám chuẩn trong khung hình để chỉnh cân bằng trắng chính xác.
- Không dùng bộ lọc làm đổi màu sản phẩm.
- Ghi chú rằng màu có thể lệch nhẹ tuỳ màn hình, và mô tả màu bằng lời rõ ràng (ví dụ "xanh rêu ngả xám" thay vì chỉ "xanh").
Điều này vừa giảm hàng trả lại vừa tăng sự tin tưởng của khách hàng.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm chứng đồng sắc dị phổ
Tìm trong nhà hai món đồ bạn nghĩ là "cùng màu" nhưng làm từ chất liệu khác nhau, như một chiếc khăn vải và một chiếc hộp nhựa, hoặc hai chiếc áo từ hai hãng. So sánh chúng dưới ánh nắng, dưới đèn vàng, dưới đèn trắng, và dưới đèn pin điện thoại. Bạn có thể ngạc nhiên khi thấy cặp đồ "khớp" ở chỗ này lại "vênh" ở chỗ khác. Người làm nghề có thể tìm hiểu thêm về buồng soi màu và các nguồn sáng chuẩn trong tài liệu kỹ thuật của ngành dệt may, in ấn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao quần áo mua về có màu khác ở cửa hàng?
Ánh đèn cửa hàng có nhiệt độ màu và quang phổ khác ánh nắng. Ngoài ra, hai vật nhuộm bằng thuốc nhuộm khác nhau có thể trùng màu dưới đèn này nhưng lệch dưới đèn khác, gọi là đồng sắc dị phổ.
Metamerism (đồng sắc dị phổ) là gì?
Là hiện tượng hai vật trông cùng màu dưới một nguồn sáng nhưng khác màu dưới nguồn sáng khác, vì chúng hắt lại phổ ánh sáng khác nhau mà tình cờ kích thích mắt giống nhau trong một điều kiện.
Làm sao chọn kem nền không bị lệch màu da?
Thử ở đường viền hàm, chờ vài phút cho kem ổn định, rồi xem dưới ánh sáng tự nhiên ban ngày thay vì chỉ dưới đèn cửa hàng.
Bán hàng online chụp ảnh thế nào để đúng màu?
Chụp dưới ánh sáng tự nhiên gián tiếp hoặc đèn có chỉ số hoàn màu cao, đặt giấy trắng hay thẻ xám chuẩn để chỉnh cân bằng trắng, và không dùng bộ lọc đổi màu.