Màu chàm có trong bảy màu cầu vồng là do Newton thêm vào, và đến nay giới khoa học vẫn chưa đồng ý nó có đáng là một màu riêng hay không. Trong quang phổ, chàm chiếm một khoảng rất hẹp giữa lam và tím, khoảng 420–450 nm, và phần lớn người nhìn khó tách nó ra khỏi hai màu bên cạnh. Vì vậy nhiều sách ở nước ngoài đã bỏ chàm, chỉ dạy sáu màu; sách Việt Nam vẫn giữ đủ bảy.
Chàm là màu gì
Trong tiếng Việt, "chàm" vừa là tên một loài cây vừa là tên màu. Cây chàm cho thuốc nhuộm xanh đậm mà người H'Mông, Dao, Tày và nhiều dân tộc khác dùng nhuộm vải từ lâu đời. Màu chàm vì thế quen thuộc với người Việt như màu của bộ áo vải nhuộm sẫm, xanh đến gần đen. Từ tiếng Anh "indigo" cũng có gốc tương tự: chỉ thuốc nhuộm chiết từ cây Indigofera, nhập vào châu Âu chủ yếu từ Ấn Độ (tên Hy Lạp cổ indikon nghĩa là "của Ấn Độ").
Khi Newton đặt tên cho các vùng màu trong quang phổ, ông lấy "indigo" từ tên thuốc nhuộm đang rất có giá ở châu Âu thế kỷ 17. Sách Vật lý tiếng Việt dịch thành "chàm" là chọn đúng cùng một chất liệu: màu của thuốc nhuộm từ cây chàm.
Vì sao Newton thêm màu chàm
Như bài về con số bảy đã kể, Newton ban đầu mô tả năm màu và sau đó thêm cam, chàm để đủ bảy, khớp với bảy bậc âm trong một quãng tám. Cam lấp chỗ trống giữa đỏ và vàng khá tự nhiên. Chàm thì khó hơn: khoảng giữa lam và tím vốn hẹp, và mắt người ở vùng bước sóng này kém nhạy, nên ranh giới mờ.
Có một cách giải thích khác được nhiều nhà nghiên cứu đề xuất: "blue" trong tiếng Anh thời Newton có thể gần với màu xanh lơ nhạt hiện nay, còn "indigo" của ông là xanh lam đậm. Nếu vậy, bảy màu của Newton thực chất là đỏ, cam, vàng, lục, xanh lơ, xanh lam, tím, và chẳng có màu nào thừa cả. Cách giải thích này hợp lý nhưng chưa thể chứng minh chắc chắn.
Những ý kiến muốn bỏ màu chàm
- Lý do sinh học: mắt người có ba loại tế bào nón, nhạy nhất ở vùng xanh lục – vàng, kém nhạy ở hai đầu quang phổ. Ở vùng 420–450 nm, việc phân biệt các sắc độ khó hơn, nên chàm hay bị "nuốt" vào lam hoặc tím.
- Lý do ngôn ngữ: rất ít ngôn ngữ có một từ cơ bản riêng cho màu chàm. Theo nghiên cứu nổi tiếng của Berlin và Kay năm 1969 về từ chỉ màu trong các ngôn ngữ, chàm không nằm trong nhóm màu cơ bản phổ quát.
- Lý do sư phạm: học sinh thường không chỉ ra được chàm khi nhìn cầu vồng thật, nên dạy một màu không nhìn thấy dễ gây khó hiểu.
Nhà văn khoa học Isaac Asimov từng viết rằng chàm không xứng được coi là một màu riêng, và nhận xét này thường được trích lại trong các bài phổ biến khoa học. Ở Mỹ, nhiều sách và tài liệu dạy cầu vồng gồm sáu màu.
Những lý do để giữ
Phe giữ màu chàm cũng có lý lẽ. Thứ nhất, chia bảy hay sáu đều là quy ước, đã là quy ước thì giữ truyền thống giúp thống nhất giữa các thế hệ sách. Thứ hai, một số người nhìn rõ một vùng xanh tím đậm riêng biệt trong quang phổ từ lăng kính tốt, đặc biệt khi ánh sáng mạnh. Thứ ba, tên chàm gắn với một truyền thống nhuộm vải lâu đời ở nhiều nền văn hoá, trong đó có Việt Nam, nên mang giá trị văn hoá ngoài vật lý.
| Quan điểm | Số màu | Nơi thường gặp |
|---|---|---|
| Theo Newton | 7: đỏ, cam, vàng, lục, lam, chàm, tím | Sách Vật lý Việt Nam, nhiều nước châu Á, châu Âu |
| Bỏ chàm | 6: đỏ, cam, vàng, lục, lam, tím | Nhiều tài liệu phổ thông ở Mỹ |
| Thay lam bằng hai màu | 7: đỏ, cam, vàng, lục, xanh lơ, lam, tím | Một số tài liệu về màu sắc và thiết kế |
Tự kiểm tra: bạn có thấy màu chàm không
Một cách thử đơn giản là tạo dải quang phổ trên tờ giấy trắng: để một cốc thuỷ tinh đầy nước trên bậu cửa sổ có nắng chiếu xiên, hoặc dùng một lăng kính nhỏ. Trong phòng hơi tối, quan sát mép xanh tím của dải màu. Có người thấy rõ một vệt xanh thẫm giữa lam và tím, có người chỉ thấy lam chuyển dần sang tím. Không ai trong hai nhóm sai, vì mắt và não mỗi người xử lý màu hơi khác nhau, và từ ngữ ta biết cũng ảnh hưởng tới việc ta chia vùng màu.
Nhớ là không bao giờ nhìn thẳng vào Mặt Trời qua lăng kính hay cốc nước, chỉ nhìn dải màu hắt lên giấy.
Góc nhìn hôm nay: màu chàm ngoài cầu vồng
Dù trên trời màu chàm mờ nhạt, ngoài đời nó lại rất rõ ràng. Vải chàm của đồng bào vùng cao, quần jean xanh đậm (được nhuộm bằng chất chàm, nay chủ yếu là chàm tổng hợp), mực viết cổ, men gốm xanh thẫm đều mang sắc chàm. Người muốn tìm hiểu có thể ghé Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội để xem trang phục nhuộm chàm của nhiều dân tộc, hoặc đến các làng nghề vùng cao để thấy cách ủ lá chàm thành thuốc nhuộm. Danh mục thuốc nhuộm truyền thống trên wiki này có bài riêng về nghề nhuộm chàm.
Câu hỏi thường gặp
Màu chàm là màu gì?
Chàm là màu xanh lam rất đậm, ngả tím, mang tên cây chàm dùng làm thuốc nhuộm. Trong quang phổ, nó nằm giữa lam và tím, khoảng 420–450 nm.
Vì sao có nơi nói cầu vồng chỉ có sáu màu?
Vì nhiều nhà khoa học và nhà giáo cho rằng chàm quá hẹp và khó phân biệt với lam và tím. Họ bỏ chàm, còn lại sáu màu. Đây là khác biệt về quy ước, không phải về vật lý.
Màu chàm và màu tím khác nhau thế nào?
Chàm vẫn thuộc họ xanh lam, rất đậm; tím nghiêng về phía đỏ hơn và nằm ở tận cùng quang phổ nhìn thấy. Nhìn bằng mắt thường, ranh giới giữa hai màu này khá mờ.
Quần jean có phải nhuộm màu chàm không?
Có. Màu xanh truyền thống của vải denim đến từ chất chàm (indigo). Ngày nay phần lớn là chàm tổng hợp trong công nghiệp chứ không chiết từ lá cây như xưa.