Trong thần thoại khắp thế giới, cầu vồng thường được hiểu theo hai cách: là cây cầu nối trời với đất, hoặc là một sinh vật sống như rắn, rồng uống nước. Người Bắc Âu có cầu Bifröst dẫn lên cõi thần, người Hy Lạp có nữ thần Iris đưa tin, Kinh Thánh coi cầu vồng là dấu giao ước sau đại hồng thuỷ, thổ dân Úc kể về Rắn Cầu Vồng tạo ra sông ngòi. Ở Việt Nam, chính cái tên "cầu vồng" đã chứa hình ảnh cây cầu, còn chữ "mống" trong dân gian gắn với niềm tin cầu vồng là một vật biết hút nước.
Cầu vồng là cây cầu
Bifröst của người Bắc Âu
Trong thần thoại Bắc Âu được ghi lại ở các tập Edda (thế kỷ 13), Bifröst là cây cầu lửa ba màu nối Midgard, thế giới loài người, với Asgard, nơi ở của các vị thần. Thần Heimdallr canh giữ đầu cầu. Theo lời tiên tri về Ragnarök, ngày tận thế của các vị thần, cây cầu sẽ gãy khi các thế lực hỗn mang tràn qua. Hình ảnh cầu vồng là cây cầu mong manh giữa hai thế giới xuất hiện ở nhiều nơi, nhưng Bifröst là phiên bản được kể chi tiết nhất.
Cây cầu nổi của trời ở Nhật Bản
Trong Kojiki (năm 712), hai vị thần sáng tạo Izanagi và Izanami đứng trên "cây cầu nổi của trời" (Ame-no-ukihashi) để khuấy biển tạo ra hòn đảo đầu tiên. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cây cầu ấy là hình ảnh cầu vồng, dù văn bản gốc không nói thẳng như vậy, nên đây là một cách hiểu chứ không phải điều chắc chắn.
Cầu vồng là sứ giả và lời hứa
Người Hy Lạp cổ gọi cầu vồng là Iris, cũng là tên nữ thần đưa tin của các vị thần trên đỉnh Olympus, thường được tả có đôi cánh vàng. Cầu vồng là con đường Iris đi giữa trời và đất. Từ tên bà mà tiếng Hy Lạp và nhiều ngôn ngữ châu Âu có chữ "iris" chỉ mống mắt, phần có màu của con mắt, và cũng là tên loài hoa diên vĩ nhiều màu.
Trong sách Sáng Thế Ký của Kinh Thánh, sau trận đại hồng thuỷ, Thiên Chúa đặt cầu vồng trên mây làm dấu giao ước rằng sẽ không bao giờ dùng nước lụt huỷ diệt sự sống nữa. Đây có lẽ là ý nghĩa cầu vồng được biết đến rộng nhất ở phương Tây, và giải thích vì sao cầu vồng trong nghệ thuật Kitô giáo thường gắn với hy vọng, sự bình an sau tai hoạ.
Cầu vồng là sinh vật sống
Rắn Cầu Vồng của thổ dân Úc
Nhiều cộng đồng thổ dân Úc có những câu chuyện về Rắn Cầu Vồng, một sinh vật sáng thế khổng lồ gắn với nước, mưa và sự sống. Khi trườn qua mặt đất, nó tạo ra lòng sông, khe núi, hồ nước. Câu chuyện có nhiều dị bản khác nhau theo từng cộng đồng, và các tranh vẽ trên đá có hình rắn được cho là thuộc truyền thống rất cổ. Cái tên "Rắn Cầu Vồng" là cách gọi chung do các nhà nhân học đặt ra, mỗi tộc người lại có tên riêng.
Con rồng uống nước ở Trung Hoa
Chữ Hán chỉ cầu vồng là 虹 (hồng), mang bộ trùng 虫, bộ chỉ loài bò sát, sâu bọ. Trong quan niệm cổ, cầu vồng được hình dung như một con vật hai đầu, cúi xuống uống nước ở sông suối. Người xưa còn phân biệt hai chữ: 虹 cho cầu vồng chính, sáng rõ, và 霓 (nghê) cho cầu vồng phụ mờ hơn, đôi khi giải thích là con trống và con mái. Chữ "hồng nghê" vì thế dùng để chỉ cầu vồng nói chung trong văn chương cổ.
Cầu vồng trong quan niệm dân gian Việt
Người Việt gọi cầu vồng bằng nhiều tên: cầu vồng, cái mống, cái vồng. Chữ "cầu" gợi hình ảnh cây cầu cong vắt qua trời, rất gần với Bifröst hay cây cầu nổi của Nhật Bản. Chữ "mống" lại gần với quan niệm Trung Hoa hơn: ở một số vùng, người già kể rằng mống là một vật biết hút nước, nên thấy mống ở ao hồ là sắp hạn hoặc sắp mưa to.
Một kiêng kỵ quen thuộc với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam là "không được chỉ tay vào cầu vồng, kẻo bị thối ngón tay" hoặc cụt ngón tay. Niềm tin tương tự có ở một số nước Đông Nam Á khác. Không ai biết chắc nguồn gốc, nhưng có thể nó xuất phát từ thái độ kính sợ trước một hiện tượng trời đất khó hiểu. Đây là một kiêng kỵ dân gian vô hại, không có cơ sở khoa học.
Bảng tóm tắt
| Nền văn hoá | Cầu vồng là | Nguồn |
|---|---|---|
| Bắc Âu | Cầu Bifröst nối người và thần | Các tập Edda, thế kỷ 13 |
| Hy Lạp cổ | Con đường của nữ thần đưa tin Iris | Thơ Homer, Hesiod |
| Do Thái – Kitô giáo | Dấu giao ước sau đại hồng thuỷ | Sáng Thế Ký |
| Thổ dân Úc | Rắn sáng thế gắn với nước | Truyền khẩu, tranh đá |
| Trung Hoa cổ | Con vật uống nước, phân biệt hồng và nghê | Chữ Hán, văn chương cổ |
| Nhật Bản | Có thể là cây cầu nổi của trời | Kojiki, năm 712 (còn bàn cãi) |
| Việt Nam | Cây cầu, cái mống hút nước | Tên gọi, kiêng kỵ dân gian |
Hũ vàng ở chân cầu vồng và những chuyện hiện đại hơn
Truyện dân gian Ireland kể rằng các yêu tinh leprechaun giấu hũ vàng ở chân cầu vồng. Vì không ai đến được chân cầu vồng (nó luôn lùi đi khi ta tiến tới), câu chuyện trở thành ẩn dụ cho thứ mong ước mãi không chạm tới. Đây là một ví dụ thú vị về chuyện dân gian vô tình "hiểu đúng" một tính chất quang học: cầu vồng không phải vật ở một chỗ, mà là hướng nhìn của từng người.
Góc nhìn hôm nay: đọc thần thoại thế nào
Thần thoại về cầu vồng cho thấy người xưa quan sát rất tinh: họ thấy cầu vồng luôn đi cùng mưa và nắng, gắn nó với nước, với sự kết thúc của bão lũ, với cây cầu mỏng manh. Khi đọc, nên tách bạch phần văn bản gốc (Edda, Kojiki, Kinh Thánh) với các cách hiểu đời sau. Người muốn tìm hiểu sâu có thể đọc bản dịch các bộ thần thoại Bắc Âu, Hy Lạp, Nhật Bản đã xuất bản bằng tiếng Việt, hoặc các sách về văn hoá dân gian Việt Nam để tìm những kiêng kỵ, truyện kể ở quê mình.
Câu hỏi thường gặp
Cầu vồng tượng trưng cho điều gì?
Tuỳ nền văn hoá. Phổ biến nhất là cây cầu nối trời và đất, lời hứa bình an sau bão lũ, hay sứ giả của thần linh. Ở một số nơi, cầu vồng được coi là sinh vật sống như rắn hay rồng uống nước.
Cầu Bifröst là gì?
Là cây cầu cầu vồng trong thần thoại Bắc Âu, nối thế giới loài người Midgard với cõi thần Asgard, do thần Heimdallr canh giữ. Theo truyền thuyết, nó sẽ gãy trong ngày tận thế Ragnarök.
Vì sao người xưa bảo không được chỉ tay vào cầu vồng?
Đây là kiêng kỵ dân gian ở Việt Nam và một số nước Đông Nam Á, dọa trẻ rằng chỉ tay sẽ bị thối hoặc cụt ngón. Nó có lẽ xuất phát từ sự kính sợ hiện tượng trời đất, không có cơ sở khoa học.
Chữ "mống" nghĩa là gì?
Mống là tên dân gian của cầu vồng ở Việt Nam. Ở một số vùng, người ta quan niệm mống là vật hút nước, và chữ này xuất hiện trong nhiều câu ca dao dự báo thời tiết.