Ca dao Việt có nhiều câu dùng cầu vồng, tức "cái mống", để đoán thời tiết, nổi tiếng nhất là "Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật". Khoa học cho thấy những câu này có phần đúng: thấy cầu vồng nghĩa là ở hướng đó đang có mưa, và nếu mây mưa đang di chuyển về phía mình thì sắp có mưa. Nhưng cầu vồng một mình không đủ để dự báo; phải biết thêm hướng gió và đường đi của mây.
Những câu ca dao về cái mống
Kho tục ngữ, ca dao về thời tiết của người Việt có khá nhiều câu nhắc tới mống. Chúng thường có nhiều dị bản theo vùng; dưới đây là những câu được ghi lại phổ biến trong các sưu tập tục ngữ:
- "Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật." Thấy cầu vồng ở phía đông hoặc phía tây thì sắp có mưa dầm hoặc gió giật.
- "Mống dài trời lụt, mống cụt trời mưa." Cầu vồng dài, rõ báo mưa lớn; cầu vồng ngắn, đứt đoạn báo mưa.
- Mống ở ao, ở sông: nhiều nơi còn truyền miệng chuyện "mống uống nước", thấy chân mống cắm xuống mặt nước là trời sắp đổi, mưa to hoặc nắng hạn tuỳ vùng.
Vì là văn học truyền miệng, câu chữ có thể khác nhau giữa các sách. Người muốn trích chính xác nên đối chiếu với các tuyển tập tục ngữ, ca dao đã xuất bản, như các công trình sưu tầm của Vũ Ngọc Phan.
Cầu vồng thật sự cho ta biết điều gì
Về mặt vật lý, thấy cầu vồng chỉ cho biết ba điều chắc chắn:
- Phía sau lưng bạn, phía Mặt Trời, trời đang có nắng, tức là mây đã hở ra ở hướng đó.
- Phía trước mặt bạn, phía cầu vồng, đang có mưa hoặc bụi nước.
- Mặt Trời đang thấp, nên đó là buổi sáng hoặc buổi chiều.
Từ đó, muốn đoán sắp mưa hay sắp tạnh, phải biết khối mưa đang đi về đâu. Nếu mưa ở phía trước đang tiến lại gần, bạn sắp bị mưa. Nếu nó đang đi xa, cơn mưa vừa qua chỗ bạn và trời sắp tạnh hẳn.
Tục ngữ phương Tây và vì sao nó đúng ở châu Âu
Người Anh có câu "cầu vồng buổi sáng, thuỷ thủ hãy lo; cầu vồng buổi chiều, thuỷ thủ vui." Ở vùng ôn đới như châu Âu, Bắc Mỹ, thời tiết chủ yếu di chuyển từ tây sang đông theo gió tây. Buổi sáng, Mặt Trời ở phía đông, cầu vồng hiện ở phía tây, tức là mưa đang ở phía tây và đang đi tới. Buổi chiều, cầu vồng ở phía đông, mưa đã đi qua và đang rời xa. Câu tục ngữ khớp với vật lý vì nó gắn với hướng gió ổn định của vùng đó.
Ở Việt Nam thì sao
Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, hướng di chuyển của mưa phức tạp hơn nhiều. Mùa hè, nhiều cơn mưa rào, dông nhiệt hình thành tại chỗ vào buổi chiều do mặt đất nóng lên, rồi tan nhanh, không theo một hướng cố định. Miền Bắc chịu gió mùa đông bắc vào mùa đông và gió mùa tây nam vào mùa hè. Duyên hải miền Trung thường đón bão và áp thấp từ Biển Đông vào, tức là từ phía đông.
Vì vậy, một câu như "Mống đông vồng tây" không thể đúng ở mọi nơi, mọi mùa. Nó phù hợp nhất khi hiểu theo nghĩa rộng: thấy mống là xung quanh đang có mưa, trời còn bất ổn, nên chuẩn bị. Ông cha ta sống bằng nghề nông, cần đề phòng hơn là cần chính xác, nên câu dặn dò "chẳng mưa dây cũng bão giật" mang giá trị cảnh giác nhiều hơn dự báo.
Còn "mống dài", "mống cụt" và màu của mống
Cầu vồng dài và đậm cho thấy màn mưa rộng, giọt mưa nhiều và đều, nắng chiếu vào trọn vẹn. Cầu vồng cụt, chỉ thấy một chân, cho thấy màn mưa hẹp hoặc mây che một phần ánh nắng. Có thể suy ra một khối mưa rộng thường kéo dài và có khả năng gây mưa lớn hơn một cơn mưa nhỏ cục bộ, nên câu "mống dài trời lụt" có cơ sở nhất định. Nhưng khối mưa rộng có thể đang đi xa, nên đây là xu hướng chứ không phải quy luật.
Về màu, cầu vồng ngả vàng cam thường xuất hiện khi Mặt Trời rất thấp, sát hoàng hôn hay bình minh, vì ánh nắng lúc đó đã mất bớt phần xanh khi đi qua lớp khí quyển dày. Cầu vồng trắng nhạt hay gặp trong sương mù hoặc mưa bụi rất nhỏ. Mối liên hệ giữa màu cầu vồng với thời tiết hôm sau chưa được khoa học xác nhận.
So sánh kinh nghiệm dân gian và khoa học
| Câu dân gian | Phần có cơ sở | Phần cần thận trọng |
|---|---|---|
| Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật | Có mống là quanh vùng đang mưa, thời tiết bất ổn | Không cho biết mưa đến hay đi |
| Mống dài trời lụt, mống cụt trời mưa | Mống dài là màn mưa rộng | Khối mưa rộng có thể đang rời xa |
| Mống uống nước là trời sắp đổi | Chân cầu vồng thấy rõ trên mặt nước khi màn mưa ở gần | Cầu vồng không hút nước; "chân" chỉ là chỗ vòng cung khuất sau mặt đất |
Góc nhìn hôm nay: dùng kinh nghiệm xưa cùng dự báo hiện đại
Ca dao thời tiết là kho kinh nghiệm quý, phản ánh nhiều thế hệ quan sát trời đất của cư dân nông nghiệp. Ngày nay, bản tin của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và ảnh radar thời tiết cho biết chính xác khối mưa đang ở đâu, đi về hướng nào. Kết hợp cả hai là cách hay: thấy cầu vồng thì mở ảnh radar xem cơn mưa đang tiến lại hay lùi đi, rồi so với câu ca dao. Làm vậy vài lần, bạn sẽ hiểu ông bà mình đúng ở đâu và vì sao.
Với người làm vườn, đi biển, đi rừng, mọi dấu hiệu trời bất ổn, kể cả cầu vồng, đều đáng để lưu tâm, nhưng quyết định ra khơi hay lên núi phải dựa vào bản tin dự báo chính thức.
Câu hỏi thường gặp
"Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật" nghĩa là gì?
Câu này nói rằng khi thấy cầu vồng (mống, vồng) ở phía đông hoặc phía tây thì sắp có mưa dầm hoặc gió giật. Ý chính là thấy cầu vồng thì thời tiết còn bất ổn, cần đề phòng.
Thấy cầu vồng có phải sắp mưa không?
Không chắc. Cầu vồng chỉ cho biết phía trước mặt bạn đang có mưa. Nếu khối mưa đang tiến lại gần thì sắp mưa, nếu nó đang đi xa thì trời sắp tạnh.
Vì sao người Anh nói cầu vồng buổi sáng là điềm xấu?
Ở vùng ôn đới, thời tiết đi từ tây sang đông. Cầu vồng buổi sáng nằm ở phía tây, tức là mưa ở phía tây đang đi tới. Quy luật này không áp dụng nguyên vẹn cho Việt Nam.
Mống là gì trong ca dao?
Mống là tên dân gian của cầu vồng. Trong ca dao thời tiết, mống thường được dùng như một dấu hiệu báo mưa, bão hoặc lụt.